Dinsdag 18/05/2021

Waarom de ontmoeting tussen paus Franciscus en de Russische Patriarch Kirill historisch nieuws is

null Beeld AP
Beeld AP

Jan De Volder doceert 'Religie, conflict en vrede' aan de KU Leuven.

Volgende vrijdag, op 12 februari 2016, ontmoeten de paus van Rome en de Russische patriarch elkaar voor het eerst. Een belangrijke doorbraak voor de relaties tussen het Westen en Rusland, met mogelijke implicaties voor het conflict in Oekraïne en het Midden-Oosten.

Het gaat er dan toch van komen. Al jarenlang loopt het gerucht dat de Russische Patriarch en de paus van Rome elkaar zouden ontmoeten. Zoveel keer werd de ontmoeting tussen het hoogste gezag van het 'Derde Rome' en het 'Eerste Rome' officieus aangekondigd. Het bleek telkens loos alarm.

Maar dit keer is het echt zover. Paus Franciscus, die vrijdag naar Mexico vliegt voor een apostolisch bezoek, maakt speciaal een tussenlanding op de luchthaven van Havana, Cuba. Daar zal hij patriarch Kirill ontmoeten, die op officieel bezoek is in Cuba. Er waren prestigieuzere settings denkbaar dan de luchthaven van Havana. Maar dat de ontmoeting er komt, is in de ogen van Franciscus belangrijker dan het decor.

Jan De Volder. Beeld rv
Jan De Volder.Beeld rv

Waarom is dat belangrijk?

Het is de eerste keer sinds het schisma tussen het Oosters en het Westers christendom van 1054 dat het hoofd van de Westerse kerk en de belangrijkste patriarch van het Oosten elkaar ontmoeten.

De relaties tussen Moskou en de Westerse wereld staan volop onder druk. De Russische annexatie van de Krim, de crisis in het oosten van Oekraïne en in het noorden van Georgië en de Westerse inmenging in landen die traditioneel tot de invloedssfeer van Moskou behoren, verzuurden de betrekkingen tussen Rusland en Europa en de Verenigde Staten totaal. Ook in het Syrische conflict staan ze lijnrecht tegenover elkaar: Rusland steunt immers voluit zijn bondgenoot Assad, die de vijand is van de soennitische machten Turkije en Saoedi-Arabië, respectievelijk Navo-lidstaat en traditionele bondgenoot van het Westen.

De rivaliteit heeft vele oorzaken: militaire, geopolitieke, economische, culturele dimensies scheiden oost en west. Een van de belangrijkste oorzaken is evenwel de oude religieuze tweedeling tussen het Latijnse Westen en het Byzantijnse Oosten. Die blijft onderbelicht in het Westen dat met een seculiere bril kijkt, maar weegt voor Russische spelers en analisten zwaar door. Een van de in het Westen miskende dimensies van het conflict in Oekraïne is immers de kerkelijke verdeeldheid van Oekraïne, met een met Rome verbonden Grieks-katholieke kerk in West-Oekraine, een nationale Oekraïens-orthodoxe kerk en een onder het patriarchaat van Moskou ressorterende orthodoxe kerk. Bovendien is Kiev de bakermat van de Russische orthodoxie.

Niet dat een paus-patriarch-handdruk het Oekraïense of Syrische conflict nu in een handomdraai zal oplossen. Maar toenadering tussen Moskou en Rome is een belangrijke factor, en deel van de oplossing, hoe men het ook draait of keert.

Waarom heeft zo'n ontmoeting duizend jaar op zich laten wachten?

De oecumene of toenadering tussen christelijke kerken is een relatief nieuw fenomeen, van een goede honderd jaar oud. Daarvoor bestond vooral wederzijdse verkettering en aversie. Toen de oecumenische gedachte in de katholieke kerk vorm begon te krijgen - begin twintigste eeuw, later officieel bekrachtigd ten tijde van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) - zat de Russische-orthodoxie stevig in de greep van het communistische systeem, door wie het ei zo na was doodgeknepen.

Na de ontmanteling van de Sovjet-Unie in 1991, maakte de Russisch-orthodoxe kerk een ongelooflijke revival mee. Kerken heropenden en werden opgesmukt in grote luister, het volk kwam in grote getale van de herwonnen godsdienstvrijheid genieten, dynamische jongemannen herbevolkten de kloosters, de banden met de staat werden aangehaald, ... Het herwonnen zelfvertrouwen ging gepaard met grote assertiviteit ten opzichte van Rome en de Latijnse kerk.

In Rome heerste inmiddels een oecumenische geest, maar dat was in Moskou allesbehalve het geval. Eeuwenoude geschillen inzake theologie en kerkvisie kwamen weer op het voorplan. Daarbij kwamen nieuwe disputen, bijvoorbeeld over de teruggave van kerkgebouwen aan de met Rome verbonden Grieks-katholieke kerken in Oekraïne. De katholieken werden van proselitisme verdacht in traditioneel orthodoxe gebieden. Tegelijkertijd werd het secularisatieproces in traditioneel katholieke landen van West-Europa in Moskou met afgrijzen gevolgd. Het werd vooral gezien in termen van zwakte van het Rooms-katholicisme en het protestantisme en als een factor van decadentie van het Westen.

Er waren weliswaar contacten tussen de katholieke en de Russisch-orthodoxe wereld, maar nooit op het hoogste niveau. Paus Johannes-Paulus II trachtte hemel en aarde te bewegen om de Russische patriarch Aleksej II te ontmoeten, maar had als Pool zijn afkomst niet mee: de kloof tussen het katholieke slavische gidsland Polen en de Russische orthodoxie was nog te breed. Zijn opvolger Benedictus XVI had met de Russische patriarch Kirill een conservatieve visie gemeen, maar ook tussen hen kwam het niet tot een fysieke ontmoeting.

Waarom kan het nu dan wel?

Het drama van de christenen in Syrië, Irak en elders in het Midden-Oosten, waar de eeuwenoude christelijke gemeenschappen met genocide bedreigd zijn, gaat zowel paus Franciscus als patriarch Kirill ter harte. Beiden riepen meermaals de internationale gemeenschap op alles in het werk te stellen om de genocide te stoppen. Sinds zijn actieve interventie aan de zijde van de Syrische president Assad, is het Rusland van Vladimir Poetin een eersterangsspeler geworden in het conflict. Met de zegen van patriarch Kirill. Het Syrische conflict en de opkomst van het jihadisme - waar ook Rusland meermaals door werd getroffen - nopen de oosterse en westerse christelijke wereld de banden nauwer aan te halen, en oude geschillen even opzij te zetten.

Maar er zijn ook binnenkerkelijke motieven. De orthodoxe kerken houden binnenkort een panorthodox Concilie. Dat vindt in juni plaats op het eiland Kreta. Dat Concilie werd ook al decennia in het vooruitzicht gesteld, maar kwam er nooit door onderlinge verdeeldheid. De belangrijkste rivaliteit is die tussen Constantinopel en Moskou. Moskou is immers veruit de sterkste en rijkste orthodoxe kerk in termen van aantallen gelovigen, economische macht en politieke invloed. Maar Constantinopel, het 'Tweede Rome', bleef ook na de inname van de Turken in 1453 het 'primaatschap' houden in de orthodoxe wereld. Ook als er in het hedendaagse Turkije en Istanbul nog amper christenen overblijven. De voortdurende ontmoetingen tussen paus Franciscus en oecumenisch patriarch Bartholomeos waren Moskou een doorn in het oog. Door nu zelf de ontmoeting aan te gaan, wil patriarch Kirill zijn positie binnen en buiten de orthodoxie bevestigen.

De derde reden is de verkiezing van Jorge Bergoglio tot paus Franciscus in 2013. Die maakte op korte termijn duidelijk dat hij het pauselijk gezag een minder 'monarchische' invulling wilde geven, bijvoorbeeld door niet meer in een paleis te gaan wonen. Op binnenkerkelijk vlak geeft hij ook meer ruimte aan een collegiale en synodale invulling van het bestuur. Dat alles kan in orthodoxe middens op grote instemming rekenen: de monarchale rol die de paus van Rome zich al eeuwenlang toemeet, is een twistpunt van formaat.

Vaticaanse diplomatieke successen

Het moet gezegd, In drie jaar pontificaat boekt paus Franciscus diplomatieke successen. Zijn persoonlijk charisma, maar ook de benoeming van kardinaal Pietro Parolin, een van de fijnste Vaticaanse diplomaten, tot Staatssecretaris is daar niet vreemd aan. Eerder was er het heraanknopen van diplomatieke banden tussen Cuba en de Verenigde Staten, waar de Vaticaanse diplomatie een eersterangsrol speelde. President Raul Castro betaalt dat nu met plezier terug door zijn rol als peace-broker tussen Moskou en Rome.

En vorige week was er het nieuws dat Rome en Peking een akkoord bereikten over de heikele kwestie van de benoeming van een aantal bisschoppen. Ook dat is een grote doorbraak.

Als hij zo doorgaat, kan paus Franciscus de eerste paus uit de geschiedenis worden die welkom is in Moskou en Peking.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234