Zondag 25/08/2019

Waarom de man in de put zit

De man zit in een crisis, we wisten het al. Maar hoe komt het en wat doen we eraan? In zijn pas vertaalde boek Waar is mijn speer komt BBC-journalist Tim Samuels met een verklaring. Spits én speels. 'Mannen zijn hun vrijheid kwijt. We hebben onze cowboystatus verloren en zoeken een nieuw rolmodel.'

"Sorry voor de brexit." Hij zegt het grappend, maar hij meent het. Het is een ramp voor de Britten, en ja, de brexit heeft met mannelijkheid te maken. Het zijn vooral lager opgeleide blanke mannen die economisch zwak staan die vóór de brexit stemden. Zij vonden gehoor bij mannelijke 'brulaappolitici' als Boris Johnson.

Programmamaker en schrijver Tim Samuels (41) - bontkraagje omhoog, ongeschoren - zit tegenover me op een terrasje in Primrose Hill. Samuels wordt beschouwd als een van de grootste journalistieke talenten van zijn generatie. Hij maakt documentaires voor de BBC over urgente onderwerpen als de massale komst van Polen naar Groot-Brittannië, en mannen met oorlogstrauma's. Zijn toon: provocatief, speels, satirisch.

Onder het genot van een kopje English breakfast tea verbindt hij soepel grote wereldkwesties aan zijn centrale mannelijkheidsthese. In Waar is mijn speer - De rol van de man in de 21e eeuw, dat deze week in Nederlandse vertaling verschijnt, constateert hij een crisis van mannelijkheid. Geweldsdelicten, pornoverslaving, alcoholisme, depressie - de mannen zijn disproportioneel vertegenwoordigd. Het is tijd dat hier serieuze aandacht voor komt, want het gaat om ernstige zaken.

Mannen plegen vaker zelfmoord dan vrouwen; ze hebben vaker (psychiatrische) ziekten - jongens worden zes keer zo vaak met adhd gediagnosticeerd, hebben vaker schizofrenie dan meisjes en mannen op leeftijd hebben meer last van hart- en vaatziekten dan vrouwen -; 95 procent van de gevangenen is man, en 80 procent van de daklozen. Vrouwen hebben volop geëxploreerd wat het betekent om vrouw te zijn, maar mannen hebben niet in dezelfde mate hun mannelijkheid bestudeerd.

Tim Samuels: "Het is niet cool om het als man over je mannelijkheid te hebben. Ik wil niet beweren dat mannen het moeilijker hebben dan vrouwen in deze wereld, maar ik wil mannelijkheid wél bespreekbaar maken. Want mannelijkheid is een sterke kracht. En als je die kracht niet goed reguleert, wordt die destructief."

En ja, we moeten ook accepteren, al horen feministen dat niet graag, dat er een stevige biologische component is. "Biologie is geen excuus voor slecht gedrag, maar je moet het ook niet ontkennen."

Hoe verklaart u de huidige mannelijkheidscrisis?

Tim Samuels: "De traditionele pijlers van mannelijkheid staan onder druk. Onze lichamen zijn ontworpen voor een verzamelaar-jagersamenleving. We zijn niet gemaakt om de hele dag op onze kont te zitten en op toetsenborden te rammelen. Maar dit soort werk domineert. Als de economie vervolgens in elkaar dondert, heeft dat zijn weerslag op mannelijkheid.

"Wanneer mannen geen banen hebben, onzeker zijn, en hun status en identiteit verliezen, kan dat leiden tot woede of depressie. Als die woede naar buiten wordt geprojecteerd, krijgen buitenstaanders de schuld: vrouwen, migranten. Dat zie je bij de brexit, en ook bij iemand als Donald Trump. Je kunt om hem lachen, maar let op. Mussolini was ook een grap in het begin, een beetje een karikatuur. Toen hij in de ban van Hitler kwam, werd het een stuk minder grappig.

"Het zijn dezelfde mensen, vooral blanke, lager opgeleide mannen, die fascisme faciliteren en die ook Trump faciliteren. Trump is als een vaderfiguur voor ze. 'Laat het maar aan ome Donald over, ik fiks het voor je. Ik ben de man die je zou willen zijn: ik heb vrouwen, geld en betaal geen belastingen en zeg wat ik wil, heb lak aan politieke correctheid.'"

Wanneer merkte u in uw leven dat mannelijkheid een issue was?

"Toen ik de arbeidsmarkt betrad. Op de universiteit had ik er nauwelijks last van, daar heb je zoveel vrijheid. Maar als je als man gaat werken, dan merk je dat je vecht-of-vluchtreactie niet optimaal meer functioneert. Voor mij betekende het werkende leven een proces van ontmannelijking. Andere mensen, zoals bazen, hebben controle over wat je doet, hoeveel je verdient en hoe je je voelt.

"Ik ben - zeker als freelancer - voortdurend afhankelijk van de goedkeuring van anderen. Ik heb nog het geluk dat mijn werk productief voelt, maar voor velen is werk niet altijd verheffend. Het verlies van vrijheid dat ik ervoer, betekende een knauw voor de mannelijkheid.

"Vrijheid is volgens mij de crux van mannelijkheid. Zie Donald Trump. Die is zo masculien omdat hij vrij is, free to do what the fuck he wants. De meeste mannen zijn van hun cowboystatus meteen de fabrieken ingerold. En kijken naar Mad Men om te zien wat het ook alweer was, mannelijke vrijheid. Don Draper is een voorbeeld van oude dominante mannelijke vrijheid - hij is ongelukkig.

"Tegenwoordig vinden we dit soort oude mannelijkheid onacceptabel. Neem Tim Hunt, die de Nobelprijs voor Medicijnen won. Hij maakte een slechte grap over vrouwen op een congres en daarover werd geklaagd door een vrouw met een twijfelachtige reputatie. Dus hier hebben we een man die zijn hele leven voor de publieke zaak heeft gewerkt, een Nobelprijs won for god's sake, het soort grapje maakt dat mijn vader ook zou hebben gemaakt en hij wordt ontslagen! Je bent niet meer vrij als man om zomaar een grap te maken. Ook dat voedt Trump."

Het aantal grappen in Waar is mijn speer ligt tamelijk hoog. Verschuilen mannen zich niet ook achter humor als ze het over mannelijkheid hebben?

"Humor is belangrijk voor mannen, met name als je ze over hun gevoelens wilt laten praten. Humor kan ook een teken van affectie zijn hè. Als onze humor in het gedrang komt, dan voelen we ons opgejaagd.

"Tegelijkertijd wil ik niet dat dit boek als een grap wordt gezien. Toen ik in mijn radioprogramma Men's Hour de levensvragen van mannen wilde bespreken, werd ik aanvankelijk niet erg serieus genomen. Maar als je mannelijkheid alleen maar als een grap ziet, dan eindig je met Donald Trump, brexit en jongens die bij IS willen. Het waren trouwens vooral de feministen die mij uitlachten, zo van: wat loop jij nou te klagen. Maar ik zeg: als een man zich goed voelt over zichzelf, zal hij een betere vader, werknemer en partner zijn."

Tim Samuels heeft ook een oplossing. Mannen moeten niet het oude conservatieve ideaal omarmen, maar kiezen voor good masculinity, oftewel: goede mannelijkheid.

In zijn boek staat een ludieke lijst suggesties van hoe mannen hun mannelijke kracht positief kunnen gebruiken: ga sporten, zoek je vrienden op, introduceer overgangsrites voor jongens en mannen, doe iets goeds voor de samenleving en toon je emoties. "Mannelijkheid zal naar buiten komen, op de een of andere manier. Het is de kunst dat op een goede manier te doen, in plaats van zelfdestructief of destructief voor je omgeving. Dat vergt discipline. Ik weet zelf hoe moeilijk het kan zijn. Er zijn dagen dat ik me niet helemaal happy voel. Dan kan ik een goedkope seksuele ervaring gaan opzoeken, of naar de sportschool gaan."

Ik probeer ook negatieve energie om te buigen door te sporten of vrienden op te zoeken. Is goede mannelijkheid niet gewoonweg een...

"... goed mens zijn? Ja! En wat is dat moeilijk! Neem je vrienden zien bijvoorbeeld. Iedereen werkt zich een slag in de rondte. Het vereist een militaire planning om iemand te zien.

"En neem monogamie: dat zorgt ook voor veel gedoe in relaties tussen mannen en vrouwen. Ik heb vrienden die hun Facebook-account hebben opgegeven of niet meer dronken worden als er single vrouwen in de buurt zijn.

"Maar laten we wel wezen, monogamie is wereldwijd een minority sport. Ik kom net terug uit Islamabad, zat er een man naast mij met zijn drie vrouwen te lunchen, allemaal in nikab. Ze moesten steeds hun sluier optillen om een hapje te nemen. Ik dacht meteen: wat middeleeuws. Maar wat nu als ik met hen ga zitten praten, en zij mij vertellen dat ze tevreden zijn, en misschien zelfs hun rol hebben gevonden? Monogamie is een uitdaging voor onze biologie en onze technologie."

En voor u?

"Uit mijn boek kun je opmaken dat ik me suf getinderd heb. Tinderen is een ramp. Ik zie meer vrouwen op mijn scherm in een dag dan mijn vader in zijn hele leven. Het is verslavend en onnatuurlijk, en het geeft te veel keuze. Ik heb nog steeds geen partner en geen kinderen. Je kunt ook te veel vrijheid hebben als man.

"Ik heb me afgevraagd hoe persoonlijk ik in het boek wilde zijn. Maar als je zelf roept dat er meer rolmodellen moeten komen van mannen die eerlijk zijn over hun mannelijkheidsissues, moet je een beetje met de billen bloot natuurlijk."

Kunnen mannen dat niet, hun emoties tonen?

"De meesten niet. Hier in Groot-Brittannië zijn we gehandicapt door de stiff upper lip. Veel beschaving, gelijkheid en beleefdheid, en dat wringt soms met de ware gevoelens. Jonge mannen hebben daarom rolmodellen nodig. Wat helpt is als bekende mannen publiekelijk erkennen dat ze gewelddadige gevoelens of een depressie hebben, zoals de BBC-presentator Jeremy Paxman dat deed. We hebben het hier over een hardcore interviewer, een man die 's ochtends politici tussen zijn boterhammen legt. Als hij over zijn depressie praat, voel je als man toestemming om dat ook te doen. Hij is nog steeds mannelijk, maar hij praat over rauwe, emotionele dingen.

"We hebben ook meer personages in series nodig. Een van mijn helden is Tony Soprano. Tough guy in therapy. En ik pleit voor meer leiders die durven zeggen dat ze een burn-out hebben."

U bent zelf een joodse man. Blinken die doorgaans niet uit in het reflecteren op hun onvolkomenheden en neuroses?

"Zeker, als het om rolmodellen gaat, half Hollywood zo'n beetje. Woody Allen, Larry David, Freud, Philip Roth, het zijn allemaal neuroten of grappenmakers of allebei. Het jodendom is anders dan andere religies omdat het een onderzoekende en ondervragende religie is waarin het buitenstaanderschap centraal staat. Therapie is een joodse business die teruggaat tot in de negentiende eeuw.

"Je zou denken: die joodse mannen kunnen dan misschien wel goed over emoties praten. Het is immers geen machocultuur, maar eerder intellectueel. Maar dat geldt alleen voor joodse mannen die niet in Israël wonen. In Israël heb je een van de ingewikkeldste vormen van mannelijkheid die ik ooit gezien heb: hypermannelijkheid is daar noodzaak. Het land is omgeven door vijandige buren, en de rol van het leger is immens. Of dat goed is voor de samenleving, waag ik te betwijfelen. Het Israëlische leger is snoeihard en tegelijkertijd homovriendelijk."

Wat doet u zelf om uw mannelijke energie de goede kant op te sturen?

"Ik heb nog veel werk te doen. Ik moet productiviteit buiten mijn werk zien te vinden, en mijn identiteit niet alleen maar door mijn werk laten bepalen. Dat is moeilijk, in een stad als Londen. Op dit moment doe ik aan transcendentale meditatie om tot rust te komen, maar ritme en discipline vind ik lastig. Ik ben denk ik ook toe aan een partner, kinderen.

"Qua goed doen voor de samenleving zou ik ook wel wat meer punten kunnen scoren. Wat dacht je van Syrië helpen. Als ik een kamer over had, moest ik misschien maar eens een Syriër in huis nemen, maar die kamer heb ik niet. Wacht! Misschien kan ik een Syrische vrouw trouwen, dan sla ik twee vliegen in één klap."

Tim Samuels treedt op 3 november op in samenwerking met The School of Life in de Zuiderkerk in Amsterdam.

Tim Samuels, Waar is mijn speer -

De rol van de man in de 21e eeuw,

Uitgeverij Luitingh-Sijthoff,

304 p., 17,99 euro.

Vertaald door Frans van Delft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden