Dinsdag 15/06/2021

Opinie

Waarom de duizeling van een Proust-roman echt wel een toekomst heeft

Bart Stouten. Beeld Diego Franssens
Bart Stouten.Beeld Diego Franssens


Bart Stouten is presentator van Klassiek leeft op Klara. Hij publiceerde dichtbundels, reisdagboeken, essays en enkele romans, waaronder Kersen eten om middernacht.

Wat is er gebeurd met de canon? Ik ga me niet voegen bij de mensen die janken om alle weggesmolten cultuurkennis. Maar alvorens Marcel Proust ten grave te laten dragen als de wereldvreemde auteur van een boek waarvan de toekomst al lang is opgebruikt, wil ik toch nog éven een lans voor hem breken, niet met vertrouwde elementen die even gedemodeerd lijken, maar met zinvolle aspecten die ook van toepassing zijn op onze hedendaagse literatuur. À la recherche du temps perdu, het magnum opus van Proust, is dus terecht weer volledig in Nederlandse vertaling verkrijgbaar, met een nieuwe vertaling voor deel 2 van Désirée Schyns en Philippe Noble.

Waarom lees je een boek? Mooi is het als je daarop veel antwoorden tegelijk kunt geven. Helaas zijn er ook valstrikken. De leesmotivatie bij jongeren wordt vaak gemanipuleerd door ouders die hun kinderen willen wapenen met een gewenst pakket morele basiswaarden, nooit slecht om wat intellectuele verdieping op gang te trekken.

Gelukkig zoeken kinderen zelf ook verhalen die een extra dimensie van spanning en fantasie toevoegen aan hun eigen, door de ouders wantrouwig bejegende wereld. Lezen is ook, en vooral: jezelf de kans geven dingen te ontdekken die je liggen, maar waarvan je het bestaan nog niet kende. Lezen is immers een groei-experiment.

Proust, daar kun je niet omheen, schrijft akelig lange zinnen. Het leven is te kort en Proust is te lang, wist André Gide al. Proust, dat is ook waar, schrijft over een verdwenen fin-de-sièclewereld, of beter nog, hij schrijft over het verdwijnen zélf van een gezapige romantische negentiende-eeuwse wereld.

Maar om te beginnen is die wereld niet helemaal weg. Ambitie en ijdelheid zijn van alle tijden; homoseksualiteit zit nog steeds, en steeds meer, in de verdrukking; de praktijk van de liefde kun je nog steeds zien als een muts op de kaars van het verlangen, en het verlangen kun je ook nog steeds definiëren in functie van onze existentiële eenzaamheid. Er schuilt ook nog altijd verzwegen ironie in Prousts zoektocht – waarin hij ons als lezer betrekt – naar het ‘volmaakte boek’ dat À la recherche du temps perdu wil worden. Pas vijfduizend bladzijden later ontdekt Proust (ontdekken wij, nog steeds) hoe dat boek moet klinken, wat het inhoudelijk moet hebben gecoverd, hoe en wanneer hij de maskers van de personages zal laten afvallen om de biologische werking van hun psychologie te openbaren. Daar was enige, wel, ‘tijd’ voor nodig.

Een boek lezen is voor mij in de eerste plaats een duik nemen in de diepte van een onbekende stijl. Zelfs al is het een stijl die bij een andere tijd hoort, je gaat het boek toch vooral lezen om op te gaan in die stijl, eerder dan in die andere tijd. Dat is voor mij zo heerlijk verwarrend, bedwelmend en uiteindelijk verrijkend aan de zinnen van Proust: ze slorpen me op, ze deconstrueren mijn (ook linguïstische) zekerheden, ze doen me de ‘kaasschaafzinnetjes’ van zoveel hedendaagse flashy romans vergeten en geven me geen ruimte meer om via de platitudes van de dolgedraaide 21ste eeuw naar mijn leven te kijken. In plaats daarvan beogen Prousts zinnen een scherpe psychologische analyse van zijn personages die onder hun uiterlijke extravaganza helemaal lijken op vrienden uit mijn directe omgeving – hier en nu.

Dweperige relatie

Proust lezen is daarom een extratemporele ervaring, en dat heus niet alleen omdat het vertrekpunt een madeleinekoekje is. Ik herinner me levendig hoe mijn eigen langeafstandsliefde voor Marcel Proust geboren werd. Gek misschien dat ik ze zo benoem, die dweperige relatie, maar intens was ze van meet af aan. En dat had niets, hoegenaamd niets te maken met de andere tijd die voor mijn ogen geschilderd werd. Ik werd juist betoverd door wat er daarachter, daaronder, voorbij de tijd aan het gebeuren was. Proust lezen werd samen met zijn verteller nadenken over de kwetsbaarheid van alle personages, het onsterfelijke deel van hun reputatie, hun ballingschap uit het paradijs van de liefde en zoveel andere dingen die ik om me heen herkende.

Het is iets dat van alle tijden is, denk ik. Het verlangen naar een messcherp verwoorden van de condition humaine. Daarom lees je boeken. Ook oude boeken. Voor veel lezers zijn het vast ook ouderwetse boeken. Maar zo erg is dat nu ook weer niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234