Maandag 06/12/2021

Waarom de crisis gedetineerden een kans biedt

Tom Daems ziet Amerikaanse staten alternatieve straffen invoeren bij wijze van besparing. Daems is postdoctoraal onderzoeker FWO-Vlaanderen aan het Instituut voor Strafrecht en het Leuvens Instituut voor Criminologie (LINC). Hij is momenteel Visiting Fellow van het Scottish Centre for Crime and Justice Research aan de Universiteit van Edinburgh.

De economische crisis dwingt Amerikaanse staten ertoe hun gevangenisbeleid grondig te herzien. 'Lange tijd was bijbouwen het motto. Maar zelfs op dit vlak zijn er grenzen aan de groei', schrijft Tom Daems, die aan het Amerikaanse voorbeeld een les koppelt voor justitieminister De Clerck.

Mensen opsluiten is een peperdure zaak. Zelfs Arnold Schwarzenegger heeft dit begrepen. De gevangenissen in Californië zitten overvol, de schatkist is leeg. In een vorig leven zou de Terminator dit in een wip opgelost hebben door boeven, kinderlokkers en moordenaars naar de eeuwige jachtvelden te sturen. Als gouverneur van, jawel, The Golden State moet Schwarzenegger het over een andere boeg gooien. Californië is bankroet en moet 15 miljard dollar besparen. Een van de voorstellen is de vermindering van de gevangenispopulatie met zo'n 27.000 gedetineerden. Door hen via huisarrest het resterende deel van de straf uit te laten zitten, hoopt Californië het budgettair tekort met 1,2 miljard dollar terug te schroeven (DM 22/7).

Arnold staat niet alleen. Op 13 juli 2009 schreef The Washington Post dat meer dan de helft van de Amerikaanse staten via allerhande maatregelen het aantal gevangenen tracht terug te dringen. Herinvoering of versoepeling van voorwaardelijke invrijheidsstelling, kortere periodes van probatietoezicht en een andere omgang met drugsmisdrijven vormen enkele van de voorgestelde of beproefde oplossingen. De drijfveer achter de hervormingen is steeds dezelfde: geen humanitaire of altruïstische objectieven, maar wel het bikkelharde vooruitzicht dat de staatsfinanciën in het rood dreigen te gaan. Als er dan toch extra geld geïnvesteerd moet worden, dan beter in recidivebeperkende maatregelen, zo lijken de Amerikanen nu te denken. Obama heeft het Amerikaanse Congres daarom verzocht om meer dan 200 miljoen dollar ter beschikking te stellen voor programma's die de re-integratie van ex-gevangenen moeten bevorderen.

Het was ooit anders. In dertig jaar tijd groeide de Amerikaanse gevangenispopulatie met 500 procent aan, tot het cijfer van 2,3 miljoen gedetineerden werd bereikt. Lange tijd was bijbouwen het motto. Maar zelfs op dit vlak zijn er schijnbaar grenzen aan de groei.

In 1977 schreef de Amerikaanse socioloog Andrew Scull een boek met de titel Decarceration. Decarceratie verwijst naar een beleid gericht op het sluiten van allerhande gesloten instellingen. De hypothese van Scull was dat de fiscale crisis van de jaren zeventig leidde tot de ontvolking van psychiatrische centra en gevangenissen. Maar de studie verscheen op een uiterst ongelukkig tijdstip, namelijk op de vooravond van de meeste explosieve aangroei van de gevangenispopulatie uit de recente mensengeschiedenis. Het boek werd daarom al vlug een curiosum in de criminologie, een illustratie dat voorspellingen in de sociale wetenschappen altijd een riskante onderneming zijn.

Ook wij zitten krap bij kas
Zelfs in het huidige tijdsegment blijft de wetenschappelijke waarde van Sculls studie beperkt. Maar het fiscale argument lijkt wel opnieuw aan belang te winnen. Hier zit ook een belangrijke les voor beleidsmakers - zelfs voor België. Vorige week kreeg de minister van Justitie tot tweemaal toe het deksel op de neus: de ministerraad weigerde groen licht te geven voor de huur van 500 cellen in het Nederlandse Tilburg en de minister mocht zijn bouwplannen in Puurs en Dendermonde opbergen. In de kranten lazen we dat de minister 'panisch' op zoek zou zijn naar nieuwe locaties voor de extra gevangenissen (DM 20/7).

België is uiteraard Amerika niet. En zeker op het vlak van strafbeleid moeten de Amerikanen ons de les niet komen spellen. Maar één ding hebben we alvast wel gemeen: ook wij zitten krap bij kas, ook wij kijken de komende jaren tegen begrotingstekorten aan en ook onze staatsschuld zal enkel maar verder aandikken. Dat is geen prettig vooruitzicht. In managementskringen en zelfhulpgroepen klinkt het soms dat een crisis ook kansen biedt. Wellicht heeft de huidige economische malaise ervoor gezorgd dat de slogan de afgelopen maanden wat vaker gescandeerd werd dan voorheen. Een crisissituatie laat toe om even stil te staan bij wat men tot dusver heeft gerealiseerd, waar het spaak liep, en hoe men nieuwe uitdagingen kan exploreren om een betere toekomst uit te werken. 'Panisch' speuren naar een lapje grond hier of een lege gevangenis daar, lijkt dan wat kortzichtig.

Het is geen geheim dat gevangenissen duur zijn en mensen en relaties kapot maken. Gevangenissen zijn 'an expensive thing to make bad people worse'. Nu de bouw- en huurplannen noodgedwongen even in de ijskast belanden, is het misschien niet slecht om even dieper na te denken over hoe de schaarse middelen het best geïnvesteerd worden. Er lijkt vooral nood aan een duidelijkere koersbepaling voor het strafbeleid van de toekomst. Wat beogen we met bestraffing? Welke strafvormen zijn het meest effectief en constructief? Welke plaats reserveren we voor de klassieke gevangenisstraf in het ganse plaatje? Wetenschappelijke bevindingen en humanitaire argumenten die wijzen op de nefaste neveneffecten van de vrijheidsstraf, vallen maar al te vaak in dovemansoren. Misschien dat de lege geldbeugel alsnog een en ander in beweging kan zetten?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234