Dinsdag 22/09/2020

Waar zijn de arbeiders gebleven?

Ooit was ze het belangrijkste doelpubliek en de ruggengraat van de socialistische partij: de arbeidersklasse. Maar bestaat die nog? Want haar kinderen zijn geen arbeiders meer, en vaak ook geen socialisten. Wie blijft er dan nog over, behalve gepensioneerden en wat voormalig huisideoloog Norbert De Batselier ooit als 'de zieken, zwakken en misselijken' omschreef?

Zondag 1 maart 2015, negen uur 's ochtends. In het Volkshuis van Willebroek, ooit de sterkste rode burcht van Vlaanderen, is een goede honderd man opgedaagd om naar de toch al 77-jarige Willy Claes te komen luisteren. Hij komt zijn achterban vertellen over Capital in the Twenty-First Century van Thomas Piketty, en is daarvoor om halfacht uit Hasselt vertrokken. Er is koffie, er zijn broodjes met kaas en hesp, koffiekoeken en omelet. Op enkele twintigers na ben ik met mijn 55 jaar veruit de jongste van het gezelschap. Hier zitten de echte oude diehard sossen bij elkaar, en het ademt tegelijk iets van tristesse en ontroering uit.

Tot nog diep in de jaren 90 haalde de partij hier bijna 50 procent van de stemmen, vandaag nog steeds 30. Het Vlaams Blok rukte op tot 25 procent in 2006, in 2012 verdween het en werd de tot dan toe onbestaande N-VA, die nooit een zetel had gehaald, met 34 procent de grootste partij. Voor het eerst in meer dan een eeuw is er geen socialistische burgemeester, maar wachtte de oppositie. Waar is het fout gegaan, wil ik na afloop weten.

Een militant met meer dan vijftig jaar lidmaatschap: "We zijn veel te veel meegelopen met de liberale ideeën. De ASLK en het Gemeentekrediet hebben verdorie 150 jaar bestaan en zonder problemen twee wereldoorlogen overleefd. Dan zijn ze, met onze goedkeuring, meegestapt in een privatiseringsverhaal. En kijk: allebei failliet, daarna gered met ons geld en nu moeten we er 50 euro per jaar betalen voor een simpele zichtrekening en krijgen we niets meer voor ons spaargeld. En dan vraagt ge waarom de mensen kwaad zijn op de socialisten?"

Zijn vrouw: "De intellectuelen in Brussel hebben nooit begrepen dat de mensen het lastig hadden met de intrede van de vreemdelingen. Als je over die problemen durfde te spreken, dan was je meteen een racist. En dus zeiden een aantal van onze mensen: als we dan toch racist zijn, kunnen we er evengoed voor stemmen."

Een andere vrouw, met tranen in de ogen: "Mijn kinderen zijn naar de universiteit kunnen gaan, dankzij het gevecht dat mijn ouders en hun generatie samen met de partij hebben geleverd. Maar zij beseffen dat niet, dat er ooit is gevochten om hen die mogelijkheden te geven. Ze hebben het misschien te makkelijk gehad."

Willy Claes is het met hen eens: "Eigenlijk is het drama van mijn generatie te moeten vaststellen dat we de groeiende ongelijkheid tussen arm en rijk, tusen arbeid en kapitaal, niet hebben kunnen tegenhouden. Sterker, dat meer dan ooit alle sociale verworvenheden weer onder druk staan. En ook al heeft Di Rupo het ergste vermeden, door de koopkracht en de verzorgingsstaat zo intact mogelijk te houden, hij wordt nu weggehoond door rechts. Individualisme is de leidende levenshouding geworden, waarbij de ander niet iemand is met wie je solidair bent, maar wel een bedreiging of een profiteur. Overdreven materialisme en consumentisme zijn in de plaats gekomen. En zekerheden die wegvallen, ook voor de hardwerkende Vlaming die desondanks niet zo gelukkig blijkt te zijn."

"We zijn daarnaast ook deels het slachtoffer van ons eigen succes: de ontvoogding van de arbeider en zijn betere levensstandaard heeft er soms ook een kleine reactionair van gemaakt."

Uiteindelijk rechts

Het is het noodlot van elke succesvolle linkse herverdelings- en welvaartspolitiek, schreef de Amerikaanse econoom John Kenneth Galbraith, om mensen die beter worden dankzij die linkse politiek uiteindelijk rechts te maken. De voormalige adviseur van Kennedy en Roosevelt schreef al in 1992 het essay The Culture of Contentment. Wanneer dankzij een linkse politiek mensen werkzekerheid, een stabiel inkomen en zelfs enig spaargeld verwerven, worden ze vooral bang om dat weer te verliezen, en komen ze snel in een wij-zijverhaal terecht, waarbij de ander een bedreiging voor die verworven welvaart wordt. Ze vergeten hoe ze daar zijn beland, en willen er alleen nog maar blijven.

Een voormalig minister: "Velen die het hebben gemaakt dankzij het socialisme, en ook velen die in mei '68 nog op de barricaden stonden, spuwen het socialisme nu uit. Ja, wij zijn de verdedigers en pleitbezorgers van de verzorgingsstaat, en we hebben dat eigenlijk niet eens zo slecht gedaan. Maar wie komt er supporteren voor een ploeg met alleen maar verdedigende middenvelders?"

Professor Mark Elchardus ziet belangrijke sociologische verschuivingen als oorzaak: "De geschoolde arbeiders zijn aan het verdwijnen. Mede door de delokalisatie, die de industriële productie hier doet afnemen. Daarnaast vervaagt de arbeidersklasse, omdat hun kinderen meestal wel een hogere opleiding hebben genoten en een job hebben gevonden in de steeds groeiende dienstensamenleving. Na de Tweede Wereldoorlog was 1 procent van de bevolking hoogopgeleid, nu al 33 procent. Die enorme sociale mobiliteit is deels een succes van de arbeidersbeweging, maar tegelijk ook haar handicap. Want sommige hoogopgeleide arbeiderskinderen zijn de partij wel trouw gebleven, maar lang niet allemaal. Een ander effect is dat die hoogopgeleiden ook de kern van de leiding van de partij geworden zijn, en dat die vaak niet meer weten wat bij laaggeschoolden speelt. Die worden van de weeromstuit vaak rechts."

Een kaderlid: "Uit ons eigen onderzoek blijkt dat we de kinderen van de geschoolde arbeiders moeilijk aan ons kunnen binden. Die werken keihard, verdienen goed hun brood en kunnen zich minder en minder vinden in ons verhaal. Daar zie je vooral de cultuur van de hardwerkende Vlaming, waarvan 70 procent wil dat de werkloosheidsuitkeringen in de tijd worden beperkt."

"We vinden de taal niet meer om hen aan te spreken over hun bezorgdheden", zegt een oud-voorzitter. Kathleen Van Brempt, toch een van onze betere krachten, loopt de piketten van de stakende havenarbeiders af om mee te protesteren tegen een indexsprong die hen 30 euro per maand zou kunnen kosten. Zeer goed. Dan gaat ze naar Brussel en pleit ze ervoor de fiscale voorkeursbehandeling voor bedrijfswagens zo goed als af te schaffen. Vanuit milieustandpunt kun je haar zelfs geen ongelijk geven. Alleen: een bedrijfswagen betekent wel een paar honderden euro's nettoloon voor die loontrekkende. Ik zeg u: die mens is niet blij met Kathleen."

Een voormalig minister: "We profileren ons ook altijd als partij van de zwakke huurder, meestal het slachtoffer van boze huisbazen. Redelijk cliché. Maar we vergeten dat 70 procent van de bevolking een eigen huis heeft kunnen kopen, mede dankzij onze inspanningen. Eenmaal ze dat huis hebben, zijn ze blijkbaar voor ons al te rijk om ons nog mee bezig te houden."

Links-radicale maagd

Het kaderlid: "Van de 15 procent die we nog halen, zijn we samen met het Vlaams Belang en de PvdA de partij van de laaggeschoolden. Dat is goed voor onze eerste 10 procent: mensen die bestaansonzeker zijn, vrij etnocentrisch, die om autoriteit vragen, een helpende hand. Economisch zijn ze links tot uiterst links, maar sociaal, etnisch en ethisch zijn ze conservatief tot gewoon rechts."

Een volksvertegenwoordiger: "Staan wij nog naast die mensen? In het dienstbetoon hebben we veel te makkelijk ontwapend, dat was plots allemaal vies en vuil. Akkoord dat je de excessen moet bannen, maar wat is er fout aan om mensen aan de juiste formulieren te helpen en die samen met hen in te vullen? De PS heeft daar haar basis wel mee kunnen houden, wij vonden dat plots not done. Ook al uit schrik om het verwijt te krijgen dat we een miserabilistische partij waren geworden: alleen bezig met zieken, zwakken en misselijken, zoals De Batselier het ooit zei."

Het kaderlid: "De overblijvende 5 procent van ons stemmenaantal is grofweg de bakfiets-Vlaming, die bezig is met de balans tussen leven en werk, die ethisch links en multicultureel is, al bij al vrij optimistisch in het leven staat, sociaal-economisch zekerder is, en die bij iedere verkiezing twijfelt tussen ons en Groen. Als we die twee doelpublieken niet meer verzoend krijgen, dan zitten we dik in de shit."

"Ik vrees dat we in de toekomst gedoemd zijn om vele spagaten te maken en bruggen te bouwen", stelt een oud-voorzitter. "De tegenstelling arbeid-kapitaal was ooit helder genoeg gescheiden om een partij op te bouwen. Louis Major (in de jaren 70 minister voor de toenmalige BSP, YD) is begonnen als de beste electricien bij zijn baas. Dat is nu allemaal zo verschrikkelijk voorbij. Nu is het laag- tegen hooggeschoold, migrant tegen oude Belg, materieel tegen immaterieel, stad tegen plattelandscultuur, loontrekkend tegen zelfstandig. Hoe vind je één verhaal om al die tegenstellingen, al die groepen, met elkaar te verbinden? Wetende dat je vijftig jaar mee die welvaartsstaat hebt gecreëerd en beheerd, en je jezelf dus niet kunt heruitvinden als een links-radicale maagd?"

Een oud-minister: "En toch blijven we vastzitten in die oude sjablonen. Er zijn bijvoorbeeld nog nooit méér singles geweest in dit land - een op de drie volwassen Vlamingen. Die hebben het vaak ook niet zo makkelijk. Zelfstandigen lopen vaak meer risico op armoede dan de klassieke loontrekkende. Een kwart van de bevolking heeft net genoeg op het einde van de maand, maar heeft geen enkel spaarpotje: één tegenslag scheidt hen van de bestaansonzekerheid. Hebben wij daar ideeën voor?"

Een stafmedewerker: "We hebben daarnaast onze klassieke achterban van onderwijsmensen en ambtenaren verwaarloosd, ons niet voldoende verweerd tegen het discours dat de overheid vol zou zitten met potverterende ambetantenaren, niet-productieve belastingslurpers. We hebben ook een periode gekend waarin we van de top bijna niet meer over armoede mochten praten, omdat we dan als miserabilisten door het leven zouden gaan.

"Ook de partijstructuur is kapot: we hebben geen eigen medium meer, geen vergadercultuur of communicatie die nog op kan tegen televisie of internet. Ooit hadden we zeventien voltijdse federale secretarissen, eentje in ieder arrondissement, die de partij daar moesten animeren en organiseren. Iedere avond was er toen iets te doen. Nu zijn er nog vijf over, één in elke provincie. Dat is schrijnend. Hart boven Hard, een beweging die nog geen zes maanden bestaat, krijgt op de rotste regendag van het jaar twintigduizend man op straat in Brussel. Wij hebben gratis lidkaarten op de bussen moeten uitdelen om verleden jaar nog een paar duizend man op onze ledendag in het pretpark Bellewaerde te krijgen.

De Amerikaanse psycholoog Drew Westen onderzocht in The Political Brain waarom Republikeinen over de jaren heen meer verkiezingen hebben gewonnen dan Democraten. Lapidair samengevat: omdat links de neiging heeft te rationaliseren en op het verstand te spelen, en rechts om op de emoties en het buikgevoel te kapitaliseren.

"Dat is ons probleem", vindt een partijmedewerker. "We blijven zitten in oude sjablonen, oude denkkaders, oude sociale categorieën die losstaan van een nieuwe werkelijkheid. De Wever kan dat wel: eigenlijk zitten we al sinds 11 september 2001 met een permanente, latente terreurdreiging in het land, en plots volstaan tien para's om dat zogezegd op te lossen. Geniaal toch? Want je hebt een manifest nodig om de onzin daarvan aan te tonen.

"Omgekeerd ook: Jeroen Olyslaegers begint soep uit te delen en creëert tot zijn eigen verbazing een beweging van geefpleinen, waar mensen gewoon hun overschotten delen met anderen. Zelf iets doen tegen ongelijkheid: fantastisch toch? Maar bij ons vinden ze dat te veel gelijken op katholieke caritas, is dat niet structureel genoeg als middel tegen armoede. Terwijl we daar verdomme allemaal met een pot soep en onze pollepel zouden moeten staan."

Discobar

Een oud-minister: "Er bestaan studies die aantonen dat een investering van 1 euro in een kansarm kind later tot 7 euro zal opbrengen in personenbelasting op zijn loon en in minder uitkeringen die hij nodig zal hebben. Maar dat mag toch niet de reden zijn om een arm kind te helpen? Hoe krijgen we de emotie weer in die partij, de waarden? Bruno Tobback aarzelde om de burgemeester van Landen op de vingers te tikken toen die een discobar de woonwagenbewoners liet wegblazen. Want Roma lagen toch niet goed in de publieke opinie. Dat zal wel, maar wat houd je dan nog over van je waarden?"

Een kaderlid: "Echt zoeken naar dat nieuwe verhaal hebben we nog veel te weinig gedaan. We zijn de arbeiders kwijtgeraakt, misschien wel meer aan de dienstensamenleving dan aan het Vlaams Belang. En nu dreigen we de volgende generatie kwijt te raken aan de informatiesamenleving. Wat hebben we te zeggen over Uber en de deeleconomie, over 3D-printen, over robotisering en arbeidstijd? Welk universeel verhaal bereikt al onze potentiële kiezers?

"Ik lees meer originele ideeën bij Rutger Bregman van De Correspondent dan in onze congresteksten. Michel Bauwens is een van onze betere denkers over de mogelijke peer-to-peereconomie van de toekomst, en wat dat voor werkende mensen en ondernemers kan betekenen. Jean-Luc Dehaene heeft zijn boekje cadeau gedaan aan de hele CD&V-top, ik hoorde Wouter Beke er onlangs nog uit citeren. Ik betwijfel of er bij ons drie zijn die zijn boek al hebben gelezen. We moeten dringend leren de toekomst te omarmen. En daarin lopen, zo moeten we stilaan beseffen, steeds minder arbeiders rond."

Morgen in deel vijf

Mis de trein van de multiculturele samenleving niet

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234