Vrijdag 27/01/2023

Waar het hier en ginder elkaar ontmoeten

De term 'glokale kunst' is vrij nieuw, maar toch wordt er een studiedag aan gewijd. Dat komt omdat het fenomeen niet onbekend is, alleen werd in het verleden veeleer gepraat over begrippen als 'multiculturaliteit' en 'interculturaliteit'. Wat is de plaats van kunst in de global village? Kan kunst een bijdrage leveren tot een nieuwe, multiculturele wereld? Een aantal internationale deskundigen en Vlaamse betrokkenen zoekt in het Antwerpse Provinciehuis vandaag naar een antwoord. Onder hen de Iraaks-Duitse journaliste en docente in de theaterwetenschap Lamice El Amari.

De studiedag Glokale Kunst in Vlaanderen, met onder anderen Frie Leysen, directeur van het kunstenFESTIVALdesArts, als deelnemers, is een gezamenlijk initiatief van verschillende organisaties: Project Open Culturele Centra, Intercultureel Centrum voor Migranten, Wereldwijd, Vredeseilanden, Sago Latijns-Amerikacentrum en Tony Van der Eecken. Elk zijn ze op hun manier begaan met een multiculturele toekomst. Als uitgangspunt voor de conferentie namen zij het gegeven dat de wereld een grote stad is geworden waar iedereen met iedereen in contact komt, zij het dat de uitwisseling vaak op een erg oppervlakkige manier gebeurt, zonder enige vorm van respect.

De term 'glokaal' komt uit de wereld van de beeldende kunst en houdt een belangrijk nuanceverschil in ten aanzien van verwante begrippen als 'multicultureel' en 'intercultureel'. Niet langer gaat de benaming uit van een polarisatie van bestaande werelden; wèl wijst ze op een onmiddellijke, bijna onontkoombare dialoog tussen wat er lokaal gebeurt en daarbuiten, globaal, in de wijde wereld.

Lamice El Amari heeft een jarenlange ervaring op dit terrein. Geboren in 1932 in de Iraakse hoofdstad Bagdad, was ze achtereenvolgens actief als journaliste, als dramaturge bij het door Bertolt Brecht gestichte Berliner Ensemble, als vertaalster en als docente theaterwetenschap aan Algerijnse en Oost-Duitse universiteiten. Sinds een vijftal jaren coördineert ze Utopia '93, een internationaal theaterproject waar dertig kunstenaars uit twintig verschillende landen aan meewerken. Tegelijk profileert ze zich als een fervent voorvechtster van de plaats van de kunst in de samenleving. El Amari: "Kunst plaatst dagelijkse dingen in een nieuw perspectief, stimuleert om verder na te denken. Een kind dat zijn kamer opruimt, is artistiek bezig, of het zich dat nu realiseert of niet. Het leven is chaos, en kunst brengt er structuur in."

Maar in vergelijking met pakweg twintig jaar geleden wordt het er niet makkelijker op, meent ze: "Het is niet echt duidelijk waar de mens momenteel aan toe is. Het enige wat je als denkend individu kan doen, is je terugplooien op jezelf, teruggrijpen op je eigen criteria. Ieder vormt zijn eigen partij, zijn eigen ideologie. Ga maar na hoe moeilijk artiesten het hadden na de val van de Berlijnse Muur om hierop te reflecteren. Enkele kleine amateurtheatergezelschappen vormden de uitzondering: zij stonden in contact met de bevolking en konden reageren op wat ze zelf hadden meegemaakt."

Het project Utopia '93 ging uit van de idee om een ontmoeting te realiseren tussen kunstenaars uit verschillende culturen, als metafoor voor het menselijk samenleven en -werken. Tijdens een eerste bijeenkomst in maart '93 in Spanje legden de deelnemers een aantal centrale thema's vast, vaak van mythische aard. Het daaropvolgende treffen in oktober '93 in Tunis was bedoeld om het door ieder afzonderlijk bewerkte materiaal samen te brengen. Maar nog voor de eerste opvoering, gepland voor de lente van '94 in Tunesië, sloeg het noodlot toe: de Algerijnse auteur en regisseur Abdelkader Alloula, een van de drijvende krachten achter het geheel, werd door fundamentalisten vermoord. Lamice El Amari zag geen andere mogelijkheid dan het project te slapen te leggen: "Alloula's aanwezigheid was voor mij essentieel. In het noorden had ik voldoende mensen, in het zuiden niet. Voortdoen zonder hem zou neerkomen op export van het noorden naar het zuiden, net wat we wilden vermijden."

Was alles volgens plan verlopen, dan zou Utopia '93 een zich voortdurend aan de wisselende context aanpassende voorstelling zijn geworden. "Vijftig procent van de cast, van de taal... zou continu veranderen om het stuk te kunnen integreren op de plek waar we zouden spelen." Glokaler kan het haast niet.

In die zin verschilt de aanpak met die van 'multicultureel' genoemde theaterproducties als Peter Brooks befaamde Mahabharata (1985), aldus El Amari. "Wat Brook deed, was geweldig, maar vanuit één centrum geredeneerd, zijnde de regisseur. Was het een integratie van verschillende culturen? Dat niet, het was een Brook-voorstelling die gebruik maakte van andere culturen. Vandaag is de wereld niet langer eurocentrisch, maar multicentrisch. Dat moet ook in de kunst zichtbaar zijn."

El Amari's recept voor het welslagen van een glokaal project klinkt eenvoudig: "Absoluut respect voor de ander, daar komt het op neer. Wie als kunstenaar aan een initiatief als Utopia '93 deelneemt, participeert niet alleen als individu, maar ook als onderdeel van een cultuur die anders is dan die van de anderen. Die tegenstelling is niet negatief, maar positief, een geven en nemen, een stimulans om iets nieuws te proberen."

Peter Anthonissen

De studiedag 'Glokale Kunst in Vlaanderen' vindt vandaag plaats van 10 tot 17 uur in het Provinciehuis van Antwerpen, Koningin Elisabethlei 22. Info: tel. 02/245.88.30.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234