Maandag 21/06/2021

Waar het de NMBS werkelijk om te doen is

Uit alles wat NMBS-topman Vincent Bourlard de afgelopen weken ondernam, blijkt zeer duidelijk dat het er hem enkel om te doen was de bronnen van De Morgen op te sporen. De betichting als zou deze krant hebben geciteerd uit 'onbestaande documenten' past in diezelfde strategie.

Brussel

Eigen berichtgeving

Douglas De Coninck

- 'Dus, u overhandigt mij de documenten niet?'

- 'Neen.'

- 'Waarom niet, eigenlijk?'

- 'Journalistiek bronnengeheim.'

- 'Dat gaat u vanaf nu wel 25 euro per uur kosten.'

- 'Weet ik.'

- 'Dat gaat snel oplopen hoor.'

Ze snapte het zelf ook allemaal niet zo goed, Mietje Demeestere, plaatsvervangend gerechtsdeurwaarder. Ze noteerde: 'De heer De Coninck voornoemd weigert afgifte van kopie en roept hierbij het journalistieke bronnengeheim in.' Het was halfacht woensdagavond. Je bronnen beschermen, een van de eerste plichten van elke journalist, heeft sindsdien een tarief: 25 euro per uur. Of, in mijn geval: 12,5 euro. Want de beschikking slaat ook op collega Marc Vandermeir, die woensdagavond nog in een vliegtuig ergens boven de Atlantische Oceaan vertoefde. Mietje Demeestere vond het niet zo prettig te vernemen dat Vandermeir ergens in een godvergeten dorp in de provincie Luxemburg woont. "Dan moet ik helemaal daar naartoe?"

Kwam de gekozen procedure als een totale verrassing, dan kan dat niet worden gezegd van de gerechtelijke stappen op zich. Al vrij kort na het verschijnen van het artikel 'In een klein stationnetje aan de Maas' (Reporter, 11/5) stuurde NMBS-topman en gedelegeerd bestuurder van het NMBS-filiaal Euro Liège TGV, Vincent Bourlard, via zijn advocaat Raf Verstraete een lezersbrief naar deze krant, die ze ook meteen publiceerde. De essentie van het artikel, namelijk dat de kostprijs van het nieuwe station in enkele jaren tijd is gestegen van 150 naar ongeveer 350 miljoen euro, werd daarin niet aangevochten. Dat was wel het geval voor de passages waarin we, verwijzend naar "documenten uit de interne NMBS-keuken", melding hadden gemaakt van de excessieve hotelkosten van de Spaanse architect Santiago Calatrava en de recente toekenning van een nieuwe stabiliteitsstudie ter waarde van een kleine 7,5 miljoen euro. In een naschrift op de brief van Verstraete vermeldden we de datum van een van de "interne nota's", komend vanuit de dienst interne audit van de NMBS zelf, alsook de naam van de firma waarmee het contract volgens onze inlichtingen was beklonken.

Op donderdag 16 mei kwam het eerste telefoontje van een medewerker van de juridische dienst van de NMBS. Hij wou weten waar we "die documenten" vandaan hadden en vroeg onmiddellijk bij zijn baas langs te komen om ze hem te laten zien. Een hoogst ongebruikelijk procédé. In een brief van 17 mei werd de toon dreigend: '... Ik dring dan ook aan om U uiterlijk volgende week woensdag te ontmoeten met het oog op inzage van deze informatie. Bij afwezigheid van een positieve reactie heb ik de formele opdracht om onze raadsman te belasten om u beiden persoonlijk te dagvaarden op grond van lasterlijke verklaringen.'

Dinsdag stuurden we een korte brief terug, wijzend op de Europese rechtspraak inzake bescherming van het journalistieke bronnengeheim. Een dag later later stond deurwaarder Demeestere voor de deur. Soms is de NMBS erg klokvast.

Waarom weigeren wij de NMBS inzage te verlenen in de bewuste documenten? Aan enkele reacties te oordelen wordt De Morgen er nu door sommigen van verdacht zich achter het journalistieke bronnengeheim te verschuilen omdat de aangebrachte informatie twijfelachtig zou zijn gebleken. Of, zoals in het verzoekschrift van Bourlard wordt geargumenteerd: "Verzoekers zijn gerechtigd dit document, zeker in kopie, op te vragen, minstens in te zien, en dit ongeacht hoe gedaagden in het bezit van bedoeld document zijn gekomen." De verzoekers, zo staat er nog, "vragen niet dat gedaagden hun bronnen zouden prijsgeven door mede te delen door wiens toedoen zij in het bezit werden gesteld van de kwestieuze nota."

Dat klinkt fair, maar dat is het niet. Bourlard en zijn advocaten gaan er namelijk van uit dat het mogelijk is om hen de documenten te overhandigen zonder dat het uitzicht de herkomst ervan kan verraden. Dat is niet zo. Ze gaan er ook vanuit dat het hier gaat om "een rapport van de dienst interne audit van de NMBS". De rechter nam dat voor waar aan. De Morgen heeft de documenten echter nooit als dusdanig omschreven.

En daarom is de hele redenering fout. Al van de eerste dag af smeekten onze bronnen om discretie. Wij weten heel precies wie de auteur(s) is/zijn van de bewuste "interne nota's" en wat hem/haar/hen ertoe aanzette(n) om ze naar een (aantal) verantwoordelijke(n) binnen de spoorwegmaatschappij te versturen. Die wetenschap gaf ons de zekerheid dat het hier ging om erg betrouwbare informatie, komend van bevoegde bronnen, die evenwel aanvoerden dat hun oversten hen aangaande de saga van het Luikse station een absolute zwijgplicht hadden opgelegd. (Een beetje verwonderlijk, voor een bouwproject dat integraal met publieke gelden wordt gefinancierd, maar goed.) Het is een omstandigheid die - gelukkig - niet vaak voorkomt, maar soms dus wel. Beloof je een bron discretie, dan heb je je als journalist aan die afspraak te houden.

Verder in detail treden, kunnen wij niet, hoe graag we dat ook zouden willen. We hadden een en ander wel graag verduidelijkt tegenover de rechtbank, maar die gelegenheid is ons niet geboden.

En wat als onze informatie, in tegenstelling tot wat wij veronderstellen, toch foutief zou zijn? De vraag opwerpen, is uitgaan van de veronderstelling dat het artikel uitsluitend gebaseerd werd op een aantal "interne documenten". Dat is niet zo. Precies vanwege het feit dat ons op het hart was gedrukt er geen letterlijke passages uit te citeren - want die zouden de bron(nen) meteen verradden - hebben we er alles aan proberen te doen informatie na te trekken. wat ook grotendeels lukte. Maar niet helemaal.

Vier dagen voor de publicatie van het artikel namen we contact op met de diensten van Vincent Bourlard, zowel in zijn kantoor bij de NMBS als bij Euro Liège TGV, met het verzoek om een interview, desnoods telefonisch. Bij herhaling werd ons verzekerd dat Bourlard zeker zou terugbellen, wat niet gebeurde.

Nochtans was Bourlard als gedelegeerd bestuurder van Euro Liège TGV in het recente verleden steevast de eerste en enige "officiële" bron van informatie voor alles wat de bouw van het Luikse station aangaat. Zoals bijvoorbeeld op 14 februari 2001 in La Libre Belgique. Op grond van een gesprek met Bourlard schreef de krant toen: "De in 1994 op 6,5 miljard frank geraamde kostprijs is in 2000 gestegen tot 8 miljard frank (...) Het budget is nu opgetrokken tot 10 miljard frank." Die cijfers dateren van begin 2001, van lang voor de raad van bestuur van Euro Liège TGV zich op 7 november 2002 boog over agendapunt 4.3: 'De afgevaardigd bestuurder maakt melding van een conflict dat is gerezen tussen Euro Liège TGV en Santiago Calatrava betreffende de honoraria van deze laatste (...). Dit conflict verdubbelde zich met een geschil tussen de NV Calatrava en BEG, die van eerstgenoemde hogere honoraria eist voor gerealiseerde complementaire studies.' In het document, een zoveelste "interne nota" zo men wil, is verder sprake van een 'conventie' die zal worden afgesloten met de Spaanse architect en waarvan we verder niets konden vernemen, behalve dat bijvoorbeeld minister van Mobiliteit Isabelle Durant al maandenlang probeert te achterhalen wat de inhoud zou kunnen zijn. Maar, zoals een van haar medewerkers stelde: "De NMBS staat op haar autonomie en weigert ons inzage te verlenen." Hier ligt wellicht de oorzaak van de botsing die woensdag is gevolgd. NMBS-filialen zoals Euro Liège TGV werken met publieke fondsen, maar het gemiddelde lid van de commissie Infrastructuur in de Kamer kan geen enkele controle uitoefenen en moet zich te behelpen wat hij leest in de pers en wat mensen als Bourlard daar occasioneel over kwijt willen, zoals woensdag in l'Echo de la Bourse: "Het huidige budget is 285 miljoen euro." Weer een ander cijfer.

Maar terug naar dé documenten. Geconfronteerd met de deontologische onmogelijkheid ze te openbaren, de absolute zekerheid dat het Bourlard er enkel om te doen is de "bron" op te sporen en het door de twee voorgaanden wel erg makkelijke verwijt dat deze krant zou hebben geciteerd uit "een nota die niet bestaat", besloten we er gisteren een derde weg te zoeken. Die bestond erin dat een aantal van de zogenaamd onbestaande documenten voor te leggen aan een gerechtsdeurwaarder. Die acteerde in haar proces-verbaal: '... Ik heb vastgesteld wat volgt. Het gaat om een faxbericht van zes aaneen gehechte bladzijden genummerd van 01 tot 06 (...). Ik stel verder vast dat volgende vermeldingen in dit faxbericht opgenomen zijn: - de verblijfskosten van de heer Calatrava t.b.v. 800.000 frank per maand worden door de NMBS op zich genomen. - een stabiliteitsstudie t.b.v. 300.000.000 frank werd bij bureau Greisch besteld (...) - de NMBS betaalt de kosten van van buitenlandse seminaries waaraan de heer Calatrava deelgenomen heeft.'

Het is met enige tegenzin dat we het op deze manier, die wellicht toch weer zal leiden tot nieuwe pogingen om onze bron te identificeren, deden. Deze demarche kan ook niet verhinderen dat Marc Vandermeir en ik bij het - rijkelijk late - ter perse gaan van dit artikel al 650 euro armer waren. Maar als blijkt dat de gebeurtenissen van woensdag ons leiden naar een wetgeving van het bronnengeheim, dan is het absoluut de moeite waard geweest.

Zeer kort na de publicatie van het artikel over het Luikse station volgden de dreigementen: 'Bij afwezigheid van een positieve reactie heb ik de formele opdracht om onze raadsman te belasten om u beiden persoonlijk te dagvaarden'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234