Vrijdag 18/10/2019

De stad van morgen

Waar gaat het naartoe met de stad?

Beeld Bas Bogaerts

Hoe zal/kan/moet de stad van morgen eruitzien? De nieuwe expo in het Gentse STAM bundelt de ideeën en visies van zo'n 30-tal stedelingen, van mobiliteitsexperts tot kunstenaars. Van utopisch tot verrassend praktisch en haalbaar.

A glimpse of where we're going heet de tentoonstelling die dit weekend van start gaat. En dat mag dan wel in het STAM in Gent zijn, de inhoud van de expo beperkt zich allerminst tot de Arteveldestad. Voor curator Elly Van Eeghem was het van meet af aan duidelijk: ze wilde het niet over een specifieke stad hebben, wel over dé stad. In België, en bij uitbreiding zelfs Europa en de wereld. Want waar je ook bent, steden en hun bewoners staan min of meer voor dezelfde gigantische uitdagingen. Met als een van de belangrijkste vragen: hoe kunnen we slim en duurzaam omgaan met de schaarse ruimte, die ook almaar schaarser lijkt te worden?

Van Eeghem wijdt zich als kunstenares al jaren aan het thema. Haar geliefde werkwijze is video's maken in buitenlandse metropolen en die vervolgens, bij wijze van dialoog of confrontatie, afspelen in haar eigen stad, Gent. Die videoprojecten zijn ook te zien in het STAM. Zo vertelt haar film over het 2 kilometer lange hek in Montreal om een villawijk van een multiculturele buurt te scheiden ook iets over zichtbare en onzichtbare grenzen in onze eigen steden. Aan de hand van - soms absurde - video-installaties wil ze stedelingen doen nadenken over nieuwe mogelijkheden. Waarom zou een toeristische paardenkoets wel thuishoren in het oude centrum en niet in een sociale woonwijk als Nieuw Gent?

Beeld Bas Bogaerts

Omdat Van Eeghem haar eigen ideeën wilde overstijgen deed ze ook een beroep op 28 anderen verspreid over heel België. Schrijvers als Fikry El Azzouzi en Rebekka De Wit, tekenaars als Carl Cneut, maar evengoed stedenbouwkundigen, milieu-experts, architecten en advocaten. Welke plannen en/of visioenen hebben zij voor de stad? En of ze die voor de tentoonstelling in een maquette, tekening of ontwerp konden gieten?

Hierbij alvast een kleine greep uit de verrassende resultaten. Om bij weg te dromen, of: om zo snel mogelijk uit te proberen in de praktijk.

De kunstenaar: groenmeesters en thuizenruil

Het begon met een fictief doemscenario. Wat als een eilandwijk als het Gentse Malem, tussen twee vertakkingen van de Leie, zou overstromen? Elly Van Eeghem zat samen met bewoners en schoolkinderen uit Malem en stelde hen de vraag: hoe zou je de buurt dan vanuit het niets herdenken en herbouwen?

Het doemscenario mondde uit in een utopie: MLM-001. Met zoveel innovatieve ideeën dat er allerlei nieuwe termen voor moesten worden bedacht. Een lexicon vol stadsneologismen die een andere, ongezien vooruitstrevende vorm van samenleven in het leven roepen. Een die Malem en Gent overstijgt.

Naast een burgemeester wordt er in MLM-001 jaarlijks ook een inwoner tot groenmeester uitgeroepen. Om de balans van planten en waterzuivering te bewaken, anderen te helpen bij het bijzaaien en onderhouden van gewassen. Zondagen worden vervangen door Alledagen, waarop alle mensen buiten komen om samen te eten. Hekken worden aansluitingen die eerder uitnodigen dan hinderen of verbieden. Het onbepaaldheim is een plek voor iedereen, een gebouw waar alles kan, iedereen tijdelijk mag verblijven en naar eigen goeddunken mag inrichten. Bij thuizenruil wisselen bewoners uit dichtgebouwde gebieden tijdelijk van onderkomen met mensen die meer op open plekken wonen.

Beeld Bas Bogaerts

Sommige termen en bijbehorende ideeën lijken kinderlijk idealistisch, zoals elk huis betaalbaar maken voor iedereen. Of zelfs ronduit sciencefiction, zoals vonkontact oftewel energie die door verliefde koppels en burenruzies wordt opgewekt.

Van andere nieuwigheden vraag je je af wat ons belet om ze meteen in te voeren? Waarom geen sluimerpunten introduceren: heerlijk nutteloze punten zijn om stil te staan, te dutten, doelloos rond te hangen zonder dat je de stempel hangjongere of -oudere krijgt opgedrukt. Waarom wegen niet enkel voor traag verkeer toegankelijk maken, tenzij ze uitzonderlijk in motorrood worden geschilderd? Of een systeem van zelf samengestelde gezinnen promoten die een groot huis met elkaar delen?

De socioloog/activist: betaalbaar wonen op gemeenschapsgrond

Op het eerste gezicht lijkt het bordspel Commonopoly van Thomas Dawance een grapje. Een duidelijke satire op het klassieke Monopoly, waar het als speler op aankomt om zo snel mogelijk zo veel mogelijk straten en wijken op te kopen om anderen te laten dokken. Maar Commonopoly is ook meer dan dat. Het toont een nieuw woonmodel.

Dawance, van opleiding architect en socioloog, zet zich al jaren in voor ieders recht op (betaalbaar) wonen. Eerst als kraker/activist, vandaag als projectverantwoordelijke bij Community Land Trust Brussel. CLT's, overgewaaid uit de VS, zijn organisaties die gronden in steden verwerven en dan beheren als gemeenschappelijk goed.

Beeld Bas Bogaerts

Concreet blijft CLT eigenaar van de grond, maar de woningen op die grond kunnen wel door particulieren met lage inkomens gekocht worden via erfpachtcontracten. Onder de marktprijs. Ze krijgen ook dezelfde rechten als een gewone eigenaar: ze mogen hun huis verbouwen of verkopen, hun kinderen kunnen het later erven. De eerste proefprojecten in Brussel zijn al een feit.

Leuk detail: eigenlijk had de echte bedenker van Monopoly, of toch van de voorloper The Landlord's Game, het ook zo bedoeld. Lizzie Magie was een aanhangster van econoom Henry George die vastgoedspeculanten verweet dat ze hun huurders uitmelkten, en maakte het bordspel in 1903 om die theorie te illustreren.

Alleen draaide het iets anders uit toen spellenmaker Parker Brothers en verkoper Charles Darrow zich in de jaren 30 met het spel bemoeiden.

De techneut: laat je (samen) rijden

"Steden worden almaar groter en onmenselijker. In de toekomst is het cruciaal om de mierenhoop menselijk te maken en te houden", zegt ICT-specialist Sidharta Gautama. En dus spendeert hij zijn dagen aan de UGent aan het ontwikkelen van hulpmiddelen voor slimme steden. Zoals een routecoach-applicatie voor de smartphone. Een app die het mobiliteitsgedrag van stadsbewoners volgt en daarop advies geeft op maat. Om pendelaars bijvoorbeeld fijnere fietsroutes te adviseren, bepaalde drukke punten of leefstraten laten vermijden of hen erop te wijzen dat ze veel sneller ergens geraken met een tram dan met de auto.

Beeld Bas Bogaerts

"Niet vanuit een Big Brother-reflex of met het idee om een steriele sensorstad te creëren, wel om na te gaan waarom iemand de fiets of auto neemt. Als je bijvoorbeeld weet dat iemand elke dag de trein neemt, kun je bij staking of vertraging via een app makkelijk alternatieven voorstellen en tijdig bijvoorbeeld een carpool in gang steken."

Wil je een stad voor iedereen leefbaarder maken, moet je wel oplosssingen op maat van individuen voorzien, vindt Gautama. Want: mensen vandaag verwachten nu eenmaal dat alles veel flexibeler is. "Ze willen niet meer wachten op een bus. Maar een zelfrijdende auto die gedeeld wordt en mensen oppikt op de plek en het tijdstip dat zij willen, is wél een goed toekomstalternatief." Zo hoeft niet iedereen meer een eigen wagen voor zijn deur te hebben, en kan parkeerplek in de stad meer open, groene of creatieve ruimte worden.

De student: samen met vluchtelingen

Voor de studenten van het KASK in Gent was het duidelijk: als je de stad van morgen vorm wilt geven, moet je daar ook nieuwe stadsbewoners bij betrekken. Dus gingen ze rond de tafel zitten met asielzoekers uit Gentse opvangcentra. "Alleen zo kun je in de toekomst goed samenleven", zegt student Dennis Janssens.

"Nu wordt van vluchtelingen verwacht dat ze zich integreren, maar ondertussen zitten ze wel weggestoken in een uithoek. In plaats van enkel over hen te praten, vonden wij het beter om met hen te praten. Op gelijke hoogte, als mede-architecten van een nieuwe stad. Hoe zien zij het nieuwe samenleven? Wat is voor hen een waardevolle publieke ruimte?"

Beeld Bas Bogaerts

Dat leidde tot interessante debatten en ideeën die de KASK-studenten in hun 'Meet Agree Build'-film goten voor de expo. Ideeën als een cultuurtoren waar iedereen over Belgische cultuur kan leren, maar ook over andere culturen die in de stad verenigd worden. En waarom niet één groot gebedshuis waarin verschillende godsdiensten een plek hebben en mensen elkaar kunnen tegenkomen, in plaats van verschillende kerken en moskeeën verspreid over de stad? Of een gemeenschappelijke rouwplek?

Janssens: "Ons gezamenlijk ideaalbeeld is ook een groene stad, grotendeels autovrij en met windturbines in de rand om bewoners van energie te voorzien. Opvallend: niemand van onze brainstormgroep voorzag een asielcentrum, wél betaalbare onderkomens verspreid over heel de stad en veel ontmoetingsplekken."

Stad van morgen: A glimpse of where we're going loopt van 23/10/16 t.e.m. 07/05/17 in het Stam, Bijlokesite in Gent, stamgent.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234