Woensdag 21/04/2021

Waar dromen wij nog van?

In de voorbije dertien jaar hebben we een opmerkelijke omslag gezien van een enorm optimisme naar een diepgaand pessimisme. Toch blijft de jonge Nederlandse filosoof Rutger Bregman geloven in vooruitgang.

De terreuraanslagen van 9/11, de globalisering, de opmars van China en India, de toenemende migratiegolven, de problemen met de multiculturele samenleving, de ecologische rampspoed, de bancaire en financiële crisis, en de moeilijkheden in tal van eurolanden hebben een vloed van angst en onzekerheid over de mens gestort. Het leidde tot de algemeen aanvaarde opvatting dat de huidige generatie het voor het eerst minder goed zou hebben dan de vorige generatie. Er groeit steeds meer twijfel over de positieve effecten van de 'vooruitgang'. Sterker nog, heel wat filosofen hemelen het verleden op en pleiten voor een terugkeer naar vroeger. Ze beweren dat onze voorouders het beter hadden dan wijzelf, hoewel daar geen wetenschappelijk bewijs voor bestaat. Uit tal van cijfers weten we immers dat we vandaag langer, gezonder en veiliger leven.

Valkuilen

Nostalgie is een sterk wapen voor populisten. Tegen die trend in schreef filosoof Rutger Bregman het indrukwekkende boek De geschiedenis van de vooruitgang, waarin hij wijst op tal van opmerkelijke resultaten die de mens heeft verwezenlijkt. Toch beseft hij heel goed dat elke vooruitgang ook valkuilen meebrengt. Daarmee keert hij zich tegen al die filosofen en economen die geloven in het historicisme, namelijk dat de geschiedenis verloopt volgens vaste wetten en een eindpunt zal hebben. Denk aan Francis Fukuyama, die na de val van de Berlijnse Muur stelde dat de liberale democratie definitief de strijd tussen de ideologieën had gewonnen. Niets van. Elke nieuwe stap in de geschiedenis, hoe positief ook, levert nieuwe problemen op. En die moeten dan opnieuw aangepakt worden om deze wereld leefbaarder en rechtvaardiger te maken.

Maar vooruitgang staat niet automatisch gelijk met morele verbetering. Denk aan de uitvinding van het gifgas, de Holocaust en de atoombom. En ook vandaag aan de opwarming van de aarde die het leven van miljoenen mensen bedreigt. Maar dat is geen reden om de vooruitgang stop te zetten, aldus de auteur. Integendeel, "om de grootste vooruitgangsval van de 21ste eeuw te overwinnen, de klimaatcrisis, zal de vooruitgang nog veel en veel sneller moeten gaan." Volgens Bregman zullen we zelfs finaal tot een soort wereldregering moeten komen om de problemen aan te pakken, een gruwel voor nationalisten, maar hij heeft gelijk. Wat hij in zijn boek beschrijft, is in feite de grote clash tussen progressieven en conservatieven. Het is een eeuwenoud dilemma, denk aan Plato versus Epicurus, die wel geloofde in vooruitgang. In de middeleeuwen leek Plato aan de winnende hand, maar toen Descartes het principe van de 'twijfel' lanceerde, was het hek van de dam.

Onzichtbare hand

En zo laveert Bregman met zijn opmerkelijke eruditie door de geschiedenis van het vooruitgangsdenken, met in de hoofdrollen Adam Smith en zijn onzichtbare hand, Condorcet en zijn geloof in de gelijkheid van alle mensen, Rousseau en zijn sociaal contract, en Ayn Rand die het egoïsme predikte. Zo komt Bregman bij de hedendaagse situatie met de grote financiële en bancaire crisis. Al ziet hij ook hier scherp in wie de juiste verantwoordelijke is: "De ideologie die verantwoordelijk is voor de huidige crisis, het 'neoliberalisme', heeft een wat onhandige benaming. Het neoliberalisme biedt geen vernieuwing van het klassieke liberalisme, maar is er een parodie op", zo schrijft hij terecht. We zijn beland in een situatie die hij omschrijft als de "depolitisering van de economie".

Bregman beschrijft het allemaal met vlotte pen, goed doordacht en ondersteund met feiten. Hij bekritiseert het eenzijdige neoliberale denken in termen van een negatieve vrijheid, iets wat Adam Smith, John Stuart Mill en Karl Popper nooit verdedigden. We hebben vandaag te maken met een "gecorrumpeerde vorm van financieel kapitalisme", schrijft Bregman, waarbij banken rekenen op hulp van de overheid om te overleven, wat in tegenspraak is met Adam Smiths uitgangspunt dat de markt zelf de risico's moet dragen. "De 'vrije markt' mag daarom nooit helemaal vrij zijn: ze moet worden beschermd tegen krijgsheren, maffiosi, monopolisten en op hol geslagen speculanten. Want als dat niet gebeurt, zijn alleen zij werkelijk vrij."

En wat is ons probleem vandaag? Bregman vat het samen als volgt: "We houden ons te veel met onszelf bezig. We gaan gebukt onder keuzestress. We hebben het te druk. We worden gereduceerd tot economische eenheden. We stellen te hoge eisen. We weten te weinig over vroeger. (En) het vooruitgangsgeloof is zo goed als uitgestorven." Mensen smachten naar zekerheid. Maar daartegenover staat dat we ook geen grote dromen meer koesteren. Zoals Martin Luther King in zijn bekende speech 'I Have a Dream'. Waar dromen wij nog van? Van een volgende citytrip? Een etentje in een sterrenrestaurant? Een begroting in evenwicht?

Dit boek is een stimulans om opnieuw echt te dromen van een betere wereld en er ons ook voor in te zetten. Zoals Vrijheid, Gelijkheid en Broederlijkheid. Hooggestemde idealen, voor velen te hoog gegrepen, maar toch de moeite waard om voor te vechten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234