Maandag 06/07/2020

Waar de auto voorrang heeft op de fiets

Drie omgekomen fietsers in slechts enkele weken tijd. Wat moet er in Antwerpen gebeuren om daar verandering in te brengen? 'Ik ga niemand verbieden om met de auto naar de stad te komen', zegt schepen van Mobiliteit Koen Kennis (N-VA).

Waar de E19 vanuit Brussel overgaat in het Antwerpse stadscentrum ligt de Generaal Lemanstraat, een belangrijke invalsweg waar automobilisten vandaag met hoge snelheid doorrijden tot het eerste stoplicht. Een fietspad is er lange tijd niet in zicht. Een verkeerssituatie die er heel anders had kunnen uitzien. Eind 2011 trok toenmalig Vlaams minister van Mobiliteit Hilde Crevits (CD&V) zo'n 815.000 euro uit om er over een afstand van 550 meter een dubbel fietspad aan te leggen. Veiligheid en comfort voor fietsers stonden voorop, zo stelde Crevits.

Het plan was gestemd, het geld was voorzien, maar het Antwerpse stadsbestuur besliste er eind januari 2013, slechts enkele weken na het aantreden, anders over. De fietspaden waren niet langer gewenst, de vergunningsaanvraag werd ingetrokken en het voorziene budget werd teruggegeven aan de Vlaamse overheid. "Om de doorstroming en de bereikbaarheid van en naar de stad te waarborgen", zegt schepen van Mobiliteit Kennis. "Welke fietser komt van de E19 af? Die neemt andere wegen. Denk aan de nieuwe fietsersbrug aan het station van Berchem."

"In Oslo en Kopenhagen zijn er op invalswegen geen geparkeerde wagens te zien", zegt verkeersdeskundige Dirk Lauwers (UGent). "Wel zijn er fietspaden aangelegd. Hier in Antwerpen grijpt het stadsbestuur in als er bij een eventuele heraanleg plaats voor de auto dreigt te sneuvelen en moet de doorstroming worden gegarandeerd. De beslissing over de Generaal Lemanstraat was in dat opzicht symbolisch. Het was zowat de eerste verkeersdaad van het schepencollege. Dat wilde niet dat er een rijstrook voor de auto moest wijken, hoewel studies aantoonden dat dit geen negatief effect zou hebben op de doorstroming. Hetzelfde mechanisme zien we deze week op de Bisschoppenhoflaan."

Het district Deurne vroeg om de maximumsnelheid op de Bisschoppenhoflaan te verlagen van 70 naar 50 kilometer per uur. Het Antwerps stadsbestuur en het Agentschap Wegen en Verkeer gaan niet akkoord, terwijl de straat wel op de lijst met gevaarlijke punten van minister van Mobiliteit Ben Weyts (N-VA) staat. "De Bisschoppenhoflaan is volgens ons mobiliteitsplan een invalsweg", stelt Kennis. "Dat stuk weg is aangepast voor 70 kilometer per uur. We pleiten trouwens wel degelijk voor extra verkeerslichten op de gevaarlijkste punten."

Ophef

Zo blijft de auto, toch in Antwerpen, op zijn voetstuk staan. En dat steekt bij experts, belangenorganisaties en bezorgde burgers. Zeker nu de voorbije weken drie fietsers zijn omgekomen. Lauwers meent zelfs dat twee van de drie doden hadden kunnen worden vermeden door verkeerslichten zo af te stellen dat fietsers en auto's elkaar niet kruisen. Maar Kennis stelt dat het 'jaren' zal duren om de 'conflictvrije' kruispunten een voor een te bekijken.

Bij drie kruispunten is dat gelukt. Op die plaatsen lopen zwakke weggebruikers tot 40 procent minder kans om betrokken te raken bij een ongeval met letsel. Zeventig andere kunnen onder geen beding conflictvrij worden gemaakt, stelde Jan Verhaert van de dienst Mobiliteit. Volgens Verhaert moet daarvoor voldoende ruimte zijn, moet er aparte infrastructuur bestaan voor fietsers en mogen de wachttijden niet te zeer oplopen. Het zou ook voor meer sluipverkeer in andere straten kunnen zorgen.

"Gent heeft niet zo veel meer conflictvrije kruispunten", zegt Wout Baert, coördinator van het kenniscentrum Fietsberaad Vlaanderen. "In dat opzicht is het vergelijkbaar met Antwerpen. Alleen werpt in Gent het circulatieplan zijn vruchten af. De auto geraakt nog overal, maar de intensiteit van het autoverkeer is sterk gedaald. Daardoor daalt ook het aantal potentiële conflicten." Het aantal ongevallen is er met 28 procent gedaald sinds het circulatieplan in april is ingevoerd, en er is al een jaar geen fietsdode gevallen. Het aantal fietsers is er ook met zo'n 20 procent gestegen, terwijl tot 15 procent meer burgers voor het openbaar vervoer kiezen.

De keuze van Kennis zou voor de hand moeten liggen. Het Deense fiets- en consultancybureau Copenhagenize, dat een tweejaarlijkse index maakt van de beste fietssteden ter wereld, speelde daar eerder dit jaar al op in. Het loofde Antwerpen voor de nieuw aangelegde infrastructuur, iets waarover ook Baert positief is, maar gaf aan dat een drastische vermindering van het autoverkeer noodzakelijk is. "De politieke wil in de stad gaat op en neer", zo stelde Copenhagenize. "Er is nood aan een duidelijke visie."

Volgens Lauwers bestaat er wel degelijk een alternatief. Hij kijkt daarvoor naar de Nederlandse fietsprofessor Marco te Brömmelstroet (Universiteit van Amsterdam). "Hij stelt dat Amsterdam, voor velen toch dé fietsstad, lang niet altijd Amsterdam is geweest. Zo waren Amsterdam en Antwerpen in de jaren 70 eigenlijk hetzelfde. Het waren allebei autosteden. Maar in Nederland kwam de groep 'Stop de kindermoord' na de dood van enkele kinderen in het verkeer in actie. Er is toen een omslag gebeurd. Vandaag zien we dezelfde maatschappelijke ophef in Antwerpen."

Te Brömmelstroet bevestigt: "Het volk overtuigde bestuurders en experts dat niet doorstroming, maar veilige speelstraten prioriteit moesten hebben. De politiek moet zich nu uitspreken over wat voor stad ze wil zijn. De discussie lijkt heel technisch, maar gaat uiteindelijk over belangrijke maatschappelijke keuzes. Het is niet enkel een ingenieursvraag waarin het verkeerssysteem moet worden geoptimaliseerd. Het gaat om hoe we willen omgaan met de openbare ruimte in onze steden."

Te politiek geladen

En het Antwerpse bestuur haalt juist eerder de doorstroming van het autoverkeer aan. "Als je bijvoorbeeld belangrijk vindt dat een 8-jarig kind zelfstandig naar school kan, zoals veel Nederlandse kinderen, of dat iedere verkeersdode moet worden voorkomen, in plaats van weggestreept tegenover de economische baten van een bepaalde maatregel, dan kom je automatisch uit bij bepaalde verkeerskundige keuzes. De huidige plek die de auto hierin inneemt, sluit niet aan bij de vele doelen die we hebben. De snelheden moeten omlaag, parkeerruimte moet verminderd en duurder worden, en het doorgaand verkeer moet eruit."

Maar juist aan die doorstroming houdt Kennis volgens Freya Piryns, gemeenteraadslid voor Groen, halsstarrig vast. "Hij heeft één heilig principe. En dat is de doorstroming van de auto. Daar houdt hij aan vast, tegen zijn eigen partijgenoten in." Piryns diende maandag een motie in om kruispunten van bij de aanleg conflictvrij te maken, maar die werd weggestemd. "Maar in de Antwerpse districtsraad diende Open Vld op hetzelfde moment een gelijkaardig voorstel in, en dat werd wel unaniem goedgekeurd. Ook door N-VA."

"Het is gewoon pathologisch dat ze voortdurend voor de auto kiezen", zegt sp.a-kopman Tom Meeuws. "Maar de Vlaams-nationalisten hebben een verkiezingscampagne gevoerd door de auto centraal te stellen. Terwijl ze nu ingaan tegen alles wat experts en zijn eigen adviseurs aanbevelen."

Kennis en het stadsbestuur leven op gespannen voet met de administratie, geven verschillende bronnen aan. "Zijn wil is wet. Een aantal mensen met expertise zijn uit onvrede vertrokken, anderen hebben geleerd om hun mond te houden of adviezen te schrijven op maat van de stad", zegt een insider. Officieel wilde niemand van de administratie reageren. De materie is te gevoelig geworden en te politiek geladen.

Luc Wallays van Studiebureau Omgeving kan wel een en ander zeggen. Hij adviseerde de stad bij verschillende projecten, zoals de heraanleg van de Bredabaan in het noorden van stad. "Kennis is rechtdoorzee, maar dat maakt de zaken wel duidelijk. Ook al delen we niet altijd dezelfde visie." Hij zag naar eigen zeggen een evolutie in de aanpak. "Aanvankelijk plaatste Kennis de auto centraal om het verschil te maken met het voorgaande bestuur. Maar gaandeweg is het besef gekomen dat ook de zwakke weggebruikers een prominente plaats moeten krijgen. De Bredabaan is een mooie tweevaksbaan geworden met plaats voor de fietser en groen. Een grote metamorfose met de viervaksbaan van voorheen."

Maar is zo'n bijsturing voldoende om de veiligheid van fietsers fors te verhogen? Met andere woorden: moet de auto niet op zijn plaats worden gezet? "Uit onderzoek blijkt dat alleen een drastische oplossing helpt als je een gedragsverandering wil bewerkstelligen, zoals meer mensen op de fiets of in het openbaar vervoer krijgen", zegt Lauwers. "In Gent heeft schepen van Mobiliteit Filip Watteeuw (Groen) dat wel gedaan. Hij ging tegen de wensen van een grote groep mensen in en kreeg eerst alleen tegenwind, maar oogst vandaag steeds meer lof. In dat opzicht heeft Antwerpen een Watteeuw nodig. Of een burgemeester als Bart Somers of Louis Tobback, die in Mechelen en Leuven gedurfde beslissingen namen over de circulatiemogelijkheden voor auto's in de binnenstad."

Kennis verdedigt zijn keuzes. "Ik voer geen antibeleid en ik ga niemand verbieden om met de auto naar de stad te komen. Wel tracht ik de mensen te verleiden om over te stappen op andere vervoerswijzen: de zogenaamde 'multimodaliteit' staat centraal. We zetten 'park and rides' op aan de rand van de stad, zodat de mensen met de tram naar het centrum kunnen. Tegelijk hebben we volop geïnvesteerd in fietspaden en fietsbruggen." En het voorbeeld van Amsterdam? "De vergelijking gaat niet echt op", zegt hij. "Ik maak me daar soms zorgen over het roekeloze gedrag van fietsers. De voetganger moet ook zijn plaats krijgen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234