Dinsdag 22/06/2021

Waar blijft Tanja Soprano?

Kille criminelen en berekenende verraders, tv-series en films zitten er vol mee. Alleen: het zijn vrijwel altijd mannen die de slechterik mogen spelen. Maar daar komt verandering in. En dat werd hoog tijd ook.

Toen de film Gone Girl van David Fincher vorig jaar uitkwam, ontstonden er flinke discussies. Niet alleen over de kwaliteit van de film; de meeste critici waren het er wel over eens dat dit een solide psychologische thriller is. Nee, het ging vooral over de 'girl' in kwestie (let op, hier komt een duchtige spoiler aan): het personage Amy Dunne, een echtgenote die met een geraffineerd plan haar man wil verwoesten. Wat te denken van zo'n ongelooflijk doortrapt creatuur? Is zij een feministische heldin? Of juist een creatie van een vrouwenhaatster - te weten Gillian Flynn, de schrijfster van zowel het boek uit 2012 als het erop gebaseerde filmscenario?

Amy Dunne is niet de enige vrouwelijke slechterik op de schermen, ook tv brengt ons kwaadaardige dames. Er is Claire Underwood, vertolkt door Robin Wright in House of Cards. Een ijskoningin die met haar echtgenoot konkelt om hem in het Witte Huis te krijgen en daarnaast haar eigen bedenkelijke agenda heeft. Ze ruïneert her en der carrières en levens, zonder ook maar haar steriele kapsel in de war te brengen of haar onberispelijke blouses te kreuken.

In The Americans blijkt een keurige Amerikaanse, gespeeld door de engelachtige Keri Russell, een toegewijde KGB-spionne. Ze maakt brownies en lunchpakketjes voor haar kinderen, maar ruimt ook opponenten uit de weg en geeft blowjobs om aan geheime informatie te komen.

Orange is the New Black, een tv-serie die zich afspeelt in een vrouwengevangenis, heeft uiteraard een hele parade aan dames met dubieuze achtergronden. Er zijn vrouwen bij die door de omstandigheden de criminaliteit in werden gedreven of een crime passionnel hebben gepleegd. Maar er zitten ook echte schurken tussen, zoals Vee, een manipulatieve feeks die over lijken gaat.

De oerbitch

Er vielen in de afgelopen decennia natuurlijk booswichten, loeders en draken te zien op tv en in films. Groot was hun aandeel echter niet. Een blik op de populaire series van de jaren 80 en 90 leert bijvoorbeeld dat die veelal bevolkt werden door brave huismoeders (Family Ties, Alf), decoratieve blondines (Cheers, Dallas) en lichtelijk maffe typetjes (Friends, Seinfeld). Er waren ook dames met ballen te vinden, zie Scully uit The X-Files en Buffy the Vampire Slayer.

Maar écht slechte vrouwen? Vrij zeldzaam. De meesten waren daarbij van een ander kaliber dan de harde tantes van nu. Opperserpent van de jaren 80 was Alexis Colby (Joan Collins) uit Dynasty, uitgerust met minkbontjassen, vuistdikke lila oogschaduw en cigarillo's. Ze schrok ondanks haar overdadige outfits niet terug voor gesmijt met martini's en catfights in vijvers. Maar ze hield het niet bij theatrale stampij; ze was wel degelijk in staat haar rivalen ten gronde te richten. Alexis heeft overigens de eer de eerste vrouw in de televisiehistorie te zijn die 'bitch' werd genoemd.

Alexis heeft een stel waardige opvolgers, zoals Amanda Woodward uit jaren-90-serie Melrose Place en Victoria Grayson uit het in 2011 gestarte Revenge. Onbarmhartige secreten die iedereen opruimen die hen in de weg loopt. Zij verkeren echter net als Alexis in de absurde wereld van de soap, waarin mensen buitensporig vaak in coma's geraken en meerdere keren kunnen opstaan uit de dood.

Een ander genre dat niet al te strak overeenkomt met de werkelijkheid, is comedy. Ook daar zijn de harteloze vrouwen vertegenwoordigd. En terecht. Als Eddie in Absolutely Fabulous aan vriendin Patsy vraagt hoe ze eruitziet, wil je niet dat ze zegt: "Echt leuk, schat". Nee, dan is het intens gemene "Als een zeppelin in een condoom", vele, vele malen beter. Karen Walker uit Will & Grace is een slechte stiefmoeder en beroerde echtgenote, met dedain voor iedereen die zich niet dagelijks Dom Pérignon voor ontbijt kan veroorloven. Maar het vuilbekkende drankorgel is daarmee ook het grappigste figuur van de serie.

In de cinema waren, net als op tv, veel ontzagwekkende vrouwen ook niet bepaald figuren die je bij de buurtsupermarkt tegen het lijf zou kunnen lopen. Zie Xenia Onatopp, met haar ijzeren dijen, en andere dames die James Bond op fantasievolle wijze wilden liquideren. Of Bellatrix Lestrange uit de Harry Potter-films, Catwoman en O-Ren Ishii uit Kill Bill- ook allemaal geen types die je aantreft tussen de rekken met wasverzachter en wc-verfrissers.

Er waren uitzonderingen. De angstaanjagende Nurse Ratched (One Flew over the Cuckoo's Nest), Alex Forest (Fatal Attraction) en Catherine Tramell (Basic Instinct) opereerden in settings die meer strookten met de werkelijkheid. Maar zij lieten zich niet in de ziel kijken.

Vrouwen met een hoek af

Dat heel wat slechte vrouwen op tv tegenwoordig stukken realistischer zijn dan de soapbitches en comedykrengen, heeft veel te maken met wat 'de nieuwe gouden tijd van televisie' wordt genoemd. Volgens de Amerikaanse tv-criticus Brett Martin hebben we met de derde golden age van doen. In de jaren 50 en 80 werd er televisie van hoge kwaliteit gemaakt, daartussenin was het toch vooral meuk voor de massa.

Vanaf het einde van de jaren 90 ging het weer de goede kant op. Betaalkabelzenders zorgden er bijvoorbeeld in de VS voor dat er meer vrijheid kwam. Het waren niet meer de reclameblokken die de dienst uitmaakten en zo veel mogelijk kijkers dicteerden. Prestige werd belangrijker. Daarbij was het makkelijker om een serie te volgen, omdat die steeds vaker op zelfgekozen tijdstippen kon worden bekeken; het was niet meer nodig om klokslag negen uur voor de buis te zitten.

En zo kon een tv-serie als The Sopranos ontstaan, van een kwaliteit die voorheen aan cinema was voorbehouden. Voor het eerst had televisie een complexe hoofdpersoon met een moreel kompas dat nogal vaak de verkeerde richting uitwees. Tony Soprano was weliswaar een liefhebbende pa en voerde graag eendjes, maar moordde ook met zijn blote handen. Bovendien had hij een vadsig voorkomen en stuitend lelijke overhemden; ook niet standaard voor een leading man. Maar wat bleek: het publiek keerde zich niet bepaald met afgrijzen van hem af. Tony werd een knuffelcrimineel.

Er volgden meer moeilijke mannen op tv: Dexter, Don Draper (Mad Men), Walter White (Breaking Bad) en Nucky Thompson (Boardwalk Empire). Brett Martin beschrijft ze in zijn boek Difficult Men. Geen van allen lieve jongens, en toch leefde het publiek met hen mee.

In de cinema ging het juist de andere kant op qua kwaliteit, daar zorgde de druk van bezoekersaantallen voor meer spektakel en bordkartonnen personages.

Maar hoe zit het met de difficult women? Ze zijn er zeker, al zijn ze niet per se slecht of crimineel. Sofie Van Bauwel is professor communicatiewetenschappen aan de Universiteit Gent en gespecialiseerd in gender en film en tv. "Er is veel interesse voor vrouwen met een hoek af, zoals in Homeland en The Bridge. Je ziet steeds vaker dat personages goed uitgediept worden. Als dat gebeurt, blijken ze niet alleen maar braaf."

Van Bauwel veronderstelt dat de series met gelaagde personages voorzien in een behoefte die lang is onderschat: "Ik denk dat film- en tv-makers ervan uit zijn gegaan dat je het publiek het niet te moeilijk moet maken. Maar dat klopt niet altijd. Mensen zijn mediageletterd. Ze willen binnenkijken in iemands hoofd, ze willen diepgang en geen hapklare, makkelijke verhaaltjes. Als je nu sterk voor de dag wilt komen, moet je met kwaliteit komen."

Zijn er nu net zo veel moeilijke vrouwen als moeilijke mannen om aan die wensen van het publiek tegemoet te komen? Dat niet. Van Bauwel: "Het aantal vrouwelijke hoofdpersonages neemt iets toe. Maar de meerderheid van de hoofdrollen is nog altijd voor mannen."

De situatie is bij tv iets beter dan in de cinema. Iets dergelijks geldt, waarschijnlijk niet toevallig, voor het aantal vrouwen dat er in leidinggevende functies werkt. Het zijn er in de VS nog geen één op vijf, maar dat is altijd nog meer dan in de filmindustrie. En het worden er steeds meer.

Een van de vrouwen met tv-successen op haar naam is Jenji Kohan, Zij creëerde zowel Weeds (gemaakt tussen 2005 en 2012) als Orange is the New Black (gestart in 2013), beide series met vrouwen in hoofdrollen. Vrouwen die niet zomaar een hoek af hebben, maar crimineel zijn. Op de vraag of ze gefascineerd is door misdadige dames antwoordt Kohan in Paste Magazine: "Het zijn niet noodzakelijk vrouwen die de wet niet naleven. Ik ben erg gefascineerd door personages met tekortkomingen. En weet je, hoe meer tekortkomingen, hoe beter. Ik denk dat ondergrondse economieën een geweldige plaats zijn om ze te vinden."

Lief en niet lelijk

Nancy Botwin, hoofdpersonage van Jenji Kohans Weeds, doet in veel opzichten denken aan Walter White uit Breaking Bad. Ze wordt ook door omstandigheden gedwongen om voor haar gezin aan geld te komen, en kiest voor de drugshandel. Net als Walter verliest ze de belangen van haar gezin uit het oog en ontpopt ze zich tot een berekenende badass. Wietplantages inrichten? Drive-by shootings, dreigementen, nachtje trippen met een Mexicaanse gangster? Een normale werkweek.

Breaking Bad was een groot succes, maar Weeds zag de kijkcijfers afnemen naarmate Nancy verder op het slechte pad kwam. Voor een groot deel lag dat aan de mindere kwaliteit van de latere scripts. Maar een aantal tv-critici suggereerde dat het publiek moeite had met een vrouw in de rol van drug kingpin - bovendien een moeder die haar eigen zoons bij de business betrok. Hoe kón ze! Schande!

Lionel Shriver, auteur van de verfilmde roman We Need to Talk About Kevin, heeft in een artikel in de Financial Times gewezen op het verschil tussen affectie voor en goedkeuring van een personage. We kunnen wat iemand doet moreel verwerpelijk vinden, maar toch sympathie opbrengen voor die figuur. Wellicht is het voor vrouwelijke personages met discutabele mores moeilijker om genegenheid van de kijkers te krijgen. Van vrouwen in de echte wereld wordt ook verwacht dat ze socialer en empathischer zijn dan mannen. En als ze niet heel sociaal zijn, worden ze daar harder op afgerekend.

De Harvard Business School liet ooit twee groepen studenten een profiel van een succesvolle ondernemer lezen. De ene groep kreeg te horen dat het om ene Heidi ging, de andere groep werd gezegd dat het een Howard betrof. Wat bleek: de studenten vonden beiden even competent. Maar voor Heidi zouden ze niet willen werken, zij leek hen egoïstisch. Terwijl Howard werd gezien als sympathiek. Let wel, het was exact hetzelfde profiel, alleen de namen verschilden. Is een man gefocust op z'n werk, dan is hij oké, zo'n vrouw is echter maar kil.

Goed, terug naar Nancy Botwin. Ze mocht dan steeds minder op de liefde van de kijkers kunnen rekenen, mooi was ze wel. Een Walter White met Bambi-ogen, benen tot aan de hemel en een garderobe van wufte jurkjes en hoge hakken. En kijk naar de harde madammen die aan het begin van dit artikel werden genoemd: de vrouwen uit Gone Girl, House of Cards en The Americans. Allemaal mooi. Ze mogen dan realistischer zijn dan hun voorgangsters uit soaps, comedy's en actiefilms, ze zijn nog altijd ongewoon knap.

Het standaardschoonheidsideaal geldt niet voor veel personages in Orange is the New Black. Daar lopen vrouwen rond met tanden als zinkende ijsschotsen, monumentale achterwerken en woeste kapsels. Zelfs dames die in beeld hun tepelhaar epileren. Maar er zitten ook genoeg doorsnee knapperds tussen en hoofdpersoon Piper Chapman is, zoals Jenji Kohan zegt, een bevallig blond Trojaans paard. Door haar het middelpunt te maken, kon ze de rest ook binnenloodsen. In het radioprogramma Fresh Air legde ze uit: "Je gaat niet bij een televisienetwerk een serie verkopen over heel fascinerende verhalen van zwarte vrouwen, latina's, oude vrouwen en criminelen." Daarvan denken de mensen die over het geld gaan niet snel: kassa. Maar: "De girl next door, de coole blondine, is een erg makkelijke ingang, ze is herkenbaar voor veel publiek en voor veel televisienetwerken die een bepaalde groep willen aanspreken."

Eén vrouw is geen vrouw

Zou ze toch ooit nog komen, de vrouwelijke Tony Soprano? Een slechte vrouw die ook nog lelijk is, maar evengoed sympathiek. Die het middelpunt is van een dramaserie, geen dramedy zoals Weeds of Orange is the New Black. Het échte middelpunt bovendien, niet iemand met naast haar een man die veel cameratijd opsoupeert, zoals in Gone Girl of House of Cards. Zijn ze te eng, realistische, complexe vrouwen die solo voor het kwaad kiezen? Of kunnen we ze verwachten, is men er klaar voor?

Sofie Van Bauwel: "Ik zie dat nog niet zo snel gebeuren, ook geen vrouwelijke Dexter of Hannibal. Je ziet wel meer sterke vrouwen, maar die hebben dan andere rollen, detectives of aanklagers bijvoorbeeld, zoals in The Bridge en De Ridder."

Er staat echter nog iets anders in de weg van een Tanja Soprano of Wanda White dan eventuele problemen met lelijke tronies en slechte inborsten. De serie met één figuur in het middelpunt is namelijk op z'n retour, aldus Dan Hassler-Forest, universitair docent popcultuur aan de Universiteit van Amsterdam. "Je ziet in Orange is the New Black en series als Girls en Veep dat niet alleen de vrouwenrollen belangrijker zijn dan de mannenrollen, maar dat ook de opzet anders is. Het gaat niet meer om een individu dat in z'n eentje probeert om problemen op te lossen. Het draait om het creëren van een sociaal netwerk, om vriendschappen en allianties."

Zo lag de focus van Orange Is the New Black in het tweede seizoen al minder op Trojaans paard Piper en meer op de andere gedetineerden en hun achtergrondverhalen. Hassler Forest: "Er wordt steeds vaker geschreven dat de tijd van de series met één centrale, mannelijke held voorbij is. Better Call Saul (de nieuwe spin-off van 'Breaking Bad' over Walter Whites advocaat; red.) wordt wel de laatste adem van die vorm van televisie genoemd."

Er valt wat te zeggen voor de nieuwe manier van verhalen vertellen. Door te focussen op een groep vrouwen, verdwijnt een probleem dat ontstaat als er maar één vrouw wordt opgevoerd. Eén vrouw is namelijk geen vrouw, of liever gezegd: alle vrouwen. Is er slechts één vrouw in een groep, dan wordt van haar verwacht dat zij de stereotype vrouw verbeeldt. (En dus niet een misdadig gedrocht.) Zijn het er een aantal, dan worden ze als individuen gezien.

Amy Dunne uit Gone Girl zette (naderende spoiler!) bepaalde stereotypen over vrouwen - als angstige slachtoffers en lijdzame bedrogen echtgenotes - naar haar hand en liet ze exploderen. Wat weer de toorn van een aantal critici wekte, omdat ze zo een ander stereotype zou belichamen: de manipulatieve heks die misbruik maakt van haar aantrekkingskracht. In een stuk in The Guardian werd er bijvoorbeeld geklaagd dat Amy zo de geloofwaardigheid van echte vrouwelijke slachtoffers van geweld ondermijnde.

Schrijfster Gillian Flynn was nogal verbaasd dat haar creatie werd gezien als vertegenwoordiger van het gehele vrouwendom. Het is natuurlijk ook van de zotte. Series over een groep interessante personages zijn mooi, maar het zou niet nodig moeten zijn om op die manier stereotypering te omzeilen. Niemand die klaagt dat Hannibal Lecter het imago van mannen besmeurt omdat hij clichés over mannelijke agressiviteit en gebrek aan empathie zou bevestigen.

Meer Amy's

Wat we dus nodig hebben: meer Amy's. Of ze nu alleen opereren zoals zij, of dat ze deel uitmaken van een hecht ensemble van misdadige vrouwen. Niet alleen om te ontsnappen aan de clichés. Maar vooral omdat de kwaadaardige dames fascinerend zijn. De successen van Gone Girl en Orange is the New Black zijn het bewijs.

De mensen om ons heen hebben we het liefst zachtaardig, hulpvaardig en braaf hun confituurpotten recyclend. Maar in fictie? Dan zijn ze onbeschrijflijk saai. Daar graag doorgeslagen, machtsbeluste, ijskoude, uitgekookte, met krachttermen smijtende, spijkerharde slechte vrouwen. En de zaken die hen nóg interessanter maken: bizarre beweegredenen, onthutsende achtergronden en mogelijk onverwachte momenten van teerhartigheid. Wie weet recyclen de dealers en moordenaressen ook wel hun confituurpotten. Personages hoeven niet veilig en geruststellend te zijn, lief en mooi.

De belangrijkste vraag die telt voor Amy, Claire, Elizabeth, Vee, Piper en Nancy: zijn ze boeiend? En dat zijn ze.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234