Woensdag 26/02/2020

Vuurproef voor Nederlandse regering

Een val van het kabinet is echter onwaarschijnlijk. ‘Een verliezend CDA heeft geen baat bij verkiezingen’, zegt politicoloog André Krouwel van de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Rutte zal eerder op zoek gaan naar steun van de ultraconservatieve SGP, in ruil voor verkorting van de abortustermijn.’

De verkiezingen van vandaag kunnen de regering van Mark Rutte, Nederlands eerste liberale premier in honderd jaar, versterken of ondermijnen. Zijn minderheidskabinet met het christendemocratische CDA moet in de Tweede Kamer voor een meerderheid al op zoek naar gedoogsteun van de xenofobe PVV van Geert Wilders. Vandaag dreigen de drie partijen samen nipt geen meerderheid (38 zetels op 75) te halen in de Eerste Kamer, waar vandaag indirect wordt voor gekozen in de Provinciale Statenverkiezingen. Rutte waarschuwde twee weken geleden al voor “Belgische toestanden”. Hij is beducht voor bestuurlijke chaos, waarbij veel wetsvoorstellen uit de Tweede Kamer sneuvelen in de Eerste Kamer met een verlamming van het beleid tot gevolg.

Rutte zelf is weliswaar zeker van de ‘premierbonus’. Zijn partij doet het goed in de peilingen. De VVD zou mogelijk zelfs twee zetels bijwinnen in de Eerste Kamer, van 14 naar 16. Maar het is coalitiepartner CDA die zijn positie dreigt te verzwakken, met een mogelijke val van 21 naar 10 zetels. Het CDA stapte na het zware verlies van 20 zetels bij de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar weliswaar in het minderheidskabinet maar betaalt daar nu een zware prijs voor. De interne tegenstand tegen de gedoogsamenwerking met Wilders - begin oktober 2010 erg controversieel op een historisch partijcongres dat voor regeringsdeelname stemde - is sindsdien alleen maar gegroeid.

De CDA-kopstukken lijken nattigheid te voelen. Boegbeeld Maxime Verhagen ging op het hoogtepunt van de campagne zelfs op wintersport. Ze laten de Eerste Kamercampagne aan lijsttrekker Elco Brinkman, die persoonlijk niets te verliezen heeft en weer wordt opgevoerd nadat hij in 1994 al afscheid had genomen van de nationale politiek. De voorzittersverkiezingen bij CDA, een voorspelde machtsstrijd tussen de conservatieve en progressieve vleugel, werden bewust uitgesteld tot na deze verkiezingen.

Opmars van Wilders

De PVV van Geert Wilders is nu nog niet vertegenwoordigd in de Eerste Kamer, omdat ze bij de vorige Statenverkiezingen nog niet opkwam. Vandaag zou ze in één klap 11 tot 12 zetels halen. Wilders zet daarmee zijn opmars in de Nederlandse politiek voort. Wellicht wordt de PVV vandaag de tweede partij van Nederland. Wilders deed er tijdens de voorbije campagne alles aan om zich gematigd op te stellen. Hij poseerde op de foto met een kat, vertelde over zijn moeder en doopte een tulp die naar hem werd vernoemd. De voorspelde verkiezingswinst van de PVV is dus slecht nieuws voor de VVD’ers en CDA’ers die geloofden dat Wilders in het bad van de macht zou wegdeemsteren.

De vraag is in welke mate een zwakke CDA en een sterkere PVV de machtsverhoudingen in de Nederlandse gedoogcoalitie zullen wijzigen. Kan een bar slecht resultaat leiden tot het vertrek van de CDA en de val van het kabinet? Politicoloog André Krouwel van de Vrije Universiteit Amsterdam, samensteller van de Politieke Barometer van marktonderzoek Synovate, denkt dat het niet zo’n vaart zal lopen. “Het kabinet kan door verlies van het CDA wel in problemen komen, maar de christendemocraten staan te slecht in de algemene peilingen om nieuwe verkiezingen te riskeren. Ze kunnen niet anders dan de rit uitzitten in de hoop dat de economische groei herneemt. Dan kunnen ze daar in de volgende Tweede Kamerverkiezingen mee uitpakken.”

Premier Rutte heeft in het worstcasescenario, verlies van zijn Eerste Kamermeerderheid, volgens Krouwel al een plan B klaar. “Zijn dreigement met ‘Belgische toestanden’ diende vooral om de achterban naar de stembus te lokken, omdat de opkomst bij Statenverkiezingen traditioneel laag is. De premier zal zonder meerderheid in de Eerste Kamer gewoon een nieuwe meerderheid zoeken door bijvoorbeeld te gaan samenwerken met de ultraconservatieve SGP en/of de seniorenpartij 50+, in de polls beide goed voor twee zetels”, zegt Krouwel. “In een interview met het christelijke EO-programma Moraalridders legde Rutte een voorakkoord al bloot. In ruil voor SGP-steun is hij bereid de termijn voor zwangerschapsonderbreking terug te brengen van 24 naar 22 weken. Omdat er in die periode nog erg weinig abortussen zijn, zou zo’n maatregel vooral symbolisch zijn, maar het zou wel afbreuk doen aan zijn liberale grondbeginselen. De SGP erkent overigens de gelijkheid tussen man en vrouw niet.”

Een andere vraag is of Rutte niet te veel schatplichtig zal worden aan Wilders. Krouwel: “Ongeacht de verkiezingsuitslag zal Rutte toezien dat van het regeer- en gedoogakkoord niet worden afgeweken. Wel zul je het zelfvertrouwen van Wilders zien groeien. Hij zal sneller geneigd zijn om te vragen dat zijn beleid wordt doorgedrukt, wat kan leiden tot spanningen met het minderheidskabinet. Maar ook Wilders zal de gedoogconstructie niet opblazen omdat hij na de volgende verkiezingen de VVD nodig heeft voor mogelijk nieuwe machtsdeelname.”

Voor de linkse oppositie zijn de verkiezingen van vandaag een belangrijke herkansing. Zij hopen bij verlies van de regeringsmeerderheid het kabinet te kunnen dwarsbomen. De sociaaldemocratische PvdA van Job Cohen ging een lijstverbinding aan met GroenLinks. Beide partijen gaan los van elkaar de verkiezingen in, maar worden wel als één partij worden gezien bij de verdeling van restzetels. De 1 of 2 zetels die dit de PvdA mogelijk oplevert, zouden net het verschil kunnen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234