Woensdag 21/10/2020

Natuurrampen

"Vulkaanuitbarsting is onvermijdelijk": Balinezen massaal op de vlucht

De laatste uitbarsting van de vulkaan vond plaats in 1963. Toen kwamen meer dan 1.100 mensen om het leven.Beeld AP

Al ruim 140.000 Balinezen zijn gevlucht voor de uitbarsting van de vulkaan Gunung Agung. Want dat die gaat uitbarsten, is duidelijk, alleen niet wanneer. "Je moet hem vooral niet onderschatten."

De berg laat zich al dagen niet zien, en zelfs horen kun je hem niet van deze afstand, maar hij is er en hij is overal: in elke handeling, in elke gedachte is de vulkaan aanwezig. Vulkanoloog Kasani houdt zijn blik gericht op de wolken die de berg bedekken. Het lijkt zo stil, maar Kasani weet wat er borrelt onder die stilte. 'Je moet hem vooral niet onderschatten', zegt hij. Zelfs de vulkanologen hebben ontzag voor Gunung Agung.

Ook in de sporthal van Klungkung onderschat niemand de berg. Zij hebben zijn kracht al kunnen voelen. Zestienhonderd vluchtelingen hebben hier hun intrek genomen, omdat zij moeten van de regering, maar ook omdat zij hebben gevoeld hoe de vulkaan twee weken geleden onder hun voeten begon te schudden. De zestienhonderd van de sporthal zijn maar een klein deel van de meer dan 140 duizend vluchtelingen die de opvangcentra hebben overlopen. Allemaal zijn zij op de vlucht voor een ramp die nog moet gebeuren.

Kasani is directeur van de geologische dienst van het ministerie van Energie en Mineralen, en daarmee de hoogste vulkanoloog van Indonesië. Hij heeft zijn intrek genomen in het dorpje Rendang, waar je het beste zicht hebt op de berg. Rendang ligt al binnen de gevarenzone, maar ver genoeg van de krater om op tijd weg te kunnen als zijn meetapparaten zeggen dat dat moet. Alle seismische activiteiten wijzen er nu op dat een uitbarsting onvermijdelijk is: magma baant zich vanuit de diepte een weg naar boven en het is nog maar een kwestie van tijd voordat lava, hete as, gas en stenen de berg uit zullen spuiten. De enige vraag is: wanneer.

Het antwoord op die vraag weet zelfs Kasani niet. 'De Merapi (de beroemdste vulkaan van Indonesië, red.), zou allang zijn uitgebarsten', zegt hij. 'De Merapi barst uit als er 250 seismische activiteiten per dag worden gemeten. Hier hadden we er gisteren 800. En toch...' Hij schudt zijn hoofd. Ze kennen de Gunung Agung gewoon niet goed genoeg om een voorspelling te kunnen doen, zegt hij. De laatste uitbarsting was in 1963, en toen waren er nog geen metingen, zoals nu. 'We hebben geen data, geen vergelijkingsmateriaal. We weten niet wat de berg gaat doen.'

(lees verder onder de foto)

Motorrijders op een weg vlakbij de sluimerende vulkaan.Beeld AFP

Wat we wel weten, is dat de meters nauwelijks bewogen tot ze ineens als gekken begonnen uit te slaan. Op 21 september was het tijd om alarm te slaan. De bevingen werden sterker, de trillingen namen toe. Voor de vulkanologen was duidelijk: het was tijd voor 'Alarmfase IV', de hoogste alarmfase. Een eruptie kon nu echt elk moment beginnen.

De bewoners van de dorpen op de berg werden geëvacueerd. Zij vluchtten eerst aarzelend, maar toen steeds meer mensen vertrokken, groeide de staat van paniek die iedereen naar beneden joeg. Geleidelijk vonden mensen daar hun weg naar een van de meer dan vijfhonderd opvangcentra die buiten de gevarenzone waren ingericht. Het vluchtelingenbestaan begint daar al te wennen. Rond de sporthal staat hulp in stapels die zo hoog zijn dat zij onder hun eigen gewicht dreigen te bezwijken: dozen, zakken, pakken vol voedsel en andere hulpgoederen, met daarnaast de bureautjes van de klerken die ijverig noteren wie er wat heeft gekregen.

De mensen in de kampen vervelen zich nu al dood en niemand weet hoe lang ze nog moeten. Ze kunnen niet werken, ze kunnen niet naar huis, ze kunnen niks. Boven in de sporthal hangt een projectiescherm waarop een televisieserie wordt geprojecteerd, zonder geluid. Buiten probeert een groep vluchtelingen-cliniclowns de kinderen aan het te lachen krijgen.

Bijna alle vluchtelingen zijn te jong om zich de laatste uitbarsting, in maart 1963, nog te herinneren. Hun ouders en grootouders hadden het er weleens over, maar zelfs dat is al lang geleden. Ketut Purona is een van de weinigen die het nog persoonlijk heeft meegemaakt. Bij stukjes en beetjes vertelt hij wat er gebeurde in desa Sebudi, waar hij woonde. De mensen in zijn dorp wisten helemaal niets over vulkanen, zegt hij. Zij hadden zelfs niet het besef dat de berg waarop zij woonden een vulkaan was. Voor hen was het gewoon een berg.

De uitbarsting overviel hen totaal. Purona: 'Het was heel donker. En toen kwam ineens de lava. Mensen wisten niet eens wat lava was. Ze dachten dat het een soort water was. Ik zag mensen die er tot hun middel in stonden. Ze werden gekookt, het vlees viel van hun botten. Pas toen ik dat zag heb ik mijn twee kleine kinderen opgepakt en zijn we weggerend.' Toen de grote uitbarsting voorbij was, werden er 1.148 doden geteld. Het werkelijke aantal doden zou nog hoger hebben gelegen.

Donderdag trekken vluchtelingen in kleine groepjes naar de 'Pura Besakih', de heilige hindoetempel hoog op de vulkaan. Ze zien er niet uit als vluchtelingen. Allemaal zijn ze gekleed in het wit en alle vrouwen dragen mandjes met offergaven op het hoofd. Het is 'Purnama Kapat', een heilige dag voor de Hindoes op Bali. Dan komen er altijd vele duizenden mensen uit heel Bali naar de vulkaan om er te bidden, maar deze keer wagen zich maar een paar honderd naar boven.

Het leven ontbreekt. De danseressen en de muzikanten zijn er niet. Een eenzame wajang-speler speelt uitsluitend voor zichzelf. De eettentjes en de kraampjes met frisdrank bij de ingang blijven ingepakt in plastic en de luiken van de winkels in het dorpje blijven dicht. Het dorp is doodstil, als een dorp na een ramp, alleen hier moet de ramp nog komen. Wie er is, blijft zo kort mogelijk. Niemand wil op de berg zijn als het donker wordt. Niemand wil slapen als de lava komt.

Beneden houden computers elke huivering van het vulkaanlichaam bij op een levende grafiek met een wirwar van vlekjes. Elk vlekje is een 'seismische activiteit'. 'In juli', zegt Kasani, 'kon je ze nog op je vingers tellen. Dat kan allang niet meer.' De trillingen komen nu in zwermen tegelijk. 'Zwermen', dat is de term die de vulkanologen zijn gaan gebruiken voor wat er onder de grond gebeurt: het gedoe van magma dat langzaam, maar zeker, de oppervlakte nadert.

Beeld AFP
Gunung Agung op Bali.Beeld AP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234