Vrijdag 01/07/2022

Vrouwen aan de rand van een kloof

theater

gerardjan rijnders ensceneert stefan hertmans' 'mind the gap' op de soberst mogelijke manier

Stefan Hertmans heeft amper twee theaterstukken op zijn naam staan, en toch wekt hij als toneelschrijver meer nieuwsgierigheid dan sommige van zijn veelschrijvende collega's. Dat heeft ook met timing te maken. Net als Kopnaad verscheen Mind the Gap lange tijd voor de première. Het was dus al sinds vorig jaar uitkijken hoe Gerardjan Rijnders deze veelgelaagde tekst zou ensceneren. De Nederlander koos ervoor hem op de soberst mogelijke manier te verklanken.

Brussel / Van onze medewerker

Peter Anthonissen

Sinds Jan Ritsema's memorabele regie van Kopnaad (1995) heeft Stefan Hertmans een bijzondere band met het Brusselse Kaaitheater. Kaaitheater en Brussel/Bruxelles 2000 gaven hem de opdracht tot het schrijven van Mind the Gap, zijn tweede theatertekst. Voor de enscenering sloegen Kaaitheater en Toneelgroep Amsterdam de handen ineen. Op het toneel staat een overwegend Nederlandse cast, met twee Vlamingen: Sara De Bosschere en de vorig jaar aan het Antwerpse Conservatorium afgestudeerde Alwin Pulinckx.

Hertmans laaft zich met Mind the Gap aan de bron van de Griekse tragedie. In drie opeenvolgende monologen nemen drie krachtige vrouwen het woord: Antigone, Klytaemnestra en Medea. Antigone verkeert in het gezelschap van een tweede stem, Mnemosyne (de godin van de herinnering), die ook naar haar zus Ismene verwijst. Tussendoor maken tevens Antigones vader Oidipous en haar twistende broers Eteokles en Polyneikes hun opwachting. De status van deze personages laat zich moeilijk omschrijven. Hertmans houdt zich immers ver van enige psychologisering of anekdotiek. Hij zinspeelt op de plek die vooral de drie vrouwen in het collectieve geheugen verworven hebben, en knoopt daar vervolgens een fysieke component aan vast, in de eerste plaats door hen op een nadrukkelijke manier het woord te geven ("Ik dood hen nu met woorden", zegt Medea over haar kinderen), maar ook door bijvoorbeeld de geur op te roepen die bij bepaalde taferelen hoort. Dat tweede aspect is belangrijk, omdat het de personages vandaag de dag tastbaar en relevant maakt. Mnemosyne neemt onder meer de getuigenissen van X1 in de mond. Met Antigone verschijnt niet enkel een oerbeeld, maar ook een hedendaagse vrouw in een metrostation. Aan de ondergrondse ontleende Hertmans trouwens de titel van het stuk: het zinnetje "Mind the gap" weerklinkt in de Londense metro om de passagiers te waarschuwen voor de kloof tussen de trein en het perron. Zonder in simplificerende actualiseringen te vervallen slaat Hertmans een brug tussen de mythische Oudheid en de eenentwintigste-eeuwse maatschappij. Zo brengt hij meteen ook een mogelijke verbinding tot stand tussen de erfenis van twee van de belangrijkste hedendaagse toneelschrijvers: de Duitser Heiner Müller (aan wie hij een citaat ontleent) en de Fransman Bernard-Marie Koltès.

Door het zintuiglijke van de tekst smeekt Mind the Gap om een enscenering. Gezien de vele verwijzingen die Hertmans maakt en het beeldrijke idioom dat hij hanteert, is dat echter geen voor de hand liggende klus. Gerardjan Rijnders koos voor een radicale oplossing die precies de tegengestelde richting uitgaat van wat Jan Ritsema met Kopnaad deed. Terwijl Ritsema zijn spelers tot een ware spelorgie bracht, stelt Rijnders zijn vertrouwen in de tekstzegging van zijn actrices. Zonder noemenswaardige rekwisieten stuurt hij hen het toneel op in een streng, abstract decor dat zowel aan Griekse tempels als aan Griekse theaters refereert. Hun opdracht is de taal van Hertmans taal te proeven en te verklanken, en aldus diens wereld te verbeelden. Elk van de vier doet dat op eigen wijze. Janni Goslinga (Mnemosyne) en Marieke Heebink (Medea) bezweren omdat ze zich op een rechtlijnige manier tot het tekstmateriaal verhouden. Goslinga cijfert zichzelf weg ten voordele van de tekst, Heebink bindt er fysiek de strijd mee aan. Sara De Bosschere (Antigone) en vooral Celia Nufaar (Klytaemnestra) beklijven minder omdat ze er toch toe neigen gedachten en gevoelens te vertolken.

Rijnders' uiterst sobere aanpak creëert een beschouwende sfeer die luisterbereidheid en concentratie vereist en soms effectief imponeert. Het is verrassend hoe zijn enscenering af en toe aan Lucas Vandervosts werk doet denken. Diezelfde benadering brengt hem echter in de problemen waar Hertmans' tekst om concreetheid vraagt. Om bijvoorbeeld de groteske, en ook bij Hertmans vrij abrupte, epiloog enigszins te vatten moet je als toeschouwer de verschillende personages correct kunnen plaatsen. Dat is echter zeer moeilijk en ook door de plotselinge overacting gaat het slot totaal de mist in.

WAT: Mind the Gap WIE: Toneelgroep Amsterdam & Kaaitheater WAAR EN WANNEER: tot en met zaterdag 10 november, telkens om 20.30 uur, in het Kaaitheater, Sainctelettesquare 20, 1000 Brussel (tel. 02/201.59.59). Op 23 en 24/11 in Kunstencentrum Vooruit, Gent; op 7 en 8/12 in deSingel, AntwerpenONS OORDEEL: Rijnders' sobere aanpak creëert een beschouwende sfeer die luisterbereidheid en concentratie vereist en soms effectief imponeert.

De titel van het stuk - 'Mind the gap' - weerklinkt in de Londense metro om de passagiers te waarschuwen voor de kloof tussen de trein en het perron

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234