Vrijdag 28/02/2020

Italië

Vrouwelijke burgemeesters in Rome en Turijn, maar machismo blijft taai in Italiaanse politiek

Berlusconi.Beeld AP

Virginia Raggi (37) is de nieuwe burgemeester van Rome, haar partijgenote Chiara Appendino (32) komt in Turijn aan zet. De dames zijn niet bepaald vrouwen op z'n Berlusconi's. Maar volstaat dat om het Italiaanse mannenbastion te kraken?

Eeuwenlang hadden mannen de sleutel van het Capitool in handen, het paleis vanwaaruit Rome wordt bestuurd. De omslag is deze week gekomen: sinds haar verkiezing, zondag, mag Virginia Raggi zich de eerste vrouwelijke burgemeester van de Italiaanse hoofdstad noemen.

Raggi is 37 jaar oud, moeder, advocate en hét nieuwe gezicht van de anti-establishmentpartij M5S. Aan haar de herculische taak om het onder wanbeleid, vuilnis en kapotte straten kreunende Rome op te schonen. Schuldenberg: 14 miljard euro, een erfenis van haar heren-voorgangers.

Turijn ook. Daar was de verrassing totaal, en kwam de 32-jarige economiste Chiara Appendino als eerste uit de stembus. Appendino, eveneens prille mama en ook van de Vijfsterrenbeweging, won het pleit van Piero Fassino, een zwaargewicht van de linkse Partito Democratico (PD) die zijn rivale danig heeft onderschat. In volle campagne schertste hij dat "we geen behoefte hebben aan een Jeanne d'Arc van de politieke zeden". De kiezer oordeelde van wel.

Een tweespan, Raggi en Appendino, dat de perceptie bijstelt dat vrouwen in de Italiaanse politiek hooguit veline zijn, showgirls met wie oud-premier Silvio Berlusconi zich zo gretig omringde. Geen Italiaan die Nicole Minetti is vergeten - tandartsassistente, politica en pooier, want ze regelde meiden voor de Cavaliere. Instinctief veerde ook dat oudere icoon van de Italiaanse politiek in het geheugen op: Ilona 'Cicciolina' Staller, de oprichtster van de Partito dell'Amore en eerste pornoster in het landelijke parlement, in 1989.

Goed bedoeld seksisme

Perceptie dus, want ver van roddelpers en pulp-tv, van eros en frivoliteit, hebben ontelbare gedegen politica's - neem oud-EU-commissaris Emma Bonino of de huidige Europese buitenlandchef Federica Mogherini - Italië mee groot gemaakt. Maar ze hebben keihard moeten vechten. Wellicht meer dan elders in Europa.

Het gebeurde in de voorbije kiesstrijd nog. In Rome weigerde Berlusconi - hij draait nog altijd mee - zijn steun uit te spreken voor een prominente kandidate van de rechterzijde. Giorgia Meloni paste niet als lijsttrekker, vond hij, want ze was zwanger. Een van Meloni's mededingers, oud-chef van de burgerbescherming Guido Bertolaso, sneerde dat ze "beter aan haar moederschap kon denken".

Er rees een storm van protest, waarna de politicus zichzelf probeerde te corrigeren. Dat deed hij zo fout dat zijn uitschuiver er alleen maar nóg seksistischer op werd. "Als het mijn vrouw was, zou ik niet gewild hebben dat ze voor het burgemeesterschap ging", zei hij. Of nog: "voor een vrouw is de bevalling zo'n mooi moment in het leven! Dat willen we haar toch niet afpakken?"

Berlusconi is niet weg, het machismo nog minder. In het huidige parlement mogen dan 31 procent vrouwen zitten - 10 procent meer dan in de voorgaande bestuursperiode - volgens journalist Filippo Maria Battaglia valt er in het halfrond nog altijd geen beterschap te speuren.

Battaglia, die er het boek Zit stil en ga naar de keuken aan wijdde, heeft het onder meer over "goed bedoeld seksisme, een praktijk waar oudere mannen vaak in vervallen. Zij kregen hun houding tegenover vrouwen aangeleerd vóór de seksuele revolutie van de jaren 70."

Met een beetje geluk beperken de heren in kwestie zich tot de rol van beschermers van wat ze nog altijd het zwakke geslacht noemen, zegt Battaglia. Ze willen niets liever dan vrouwen karweien besparen waar ze moe of, godbetert nog aan toe, minder gracieus van zouden worden.

Zoals commentator Antonio Polito in Corriere della Sera schrijft, is het argument waarmee de Italiaanse christendemocraten destijds de wettelijke echtscheiding probeerden af te blokken, springlevend: "de vrees dat die arme vrouwen zichzelf niet kunnen redden nadat manlief met een veel jongere partner is vertrokken."

Maar in de politiek bestaan er ergere zaken dan paternalisme. Vorig jaar werden twee senatoren een week lang geschorst nadat ze in een debat een fellatio hadden uitgebeeld en, gapend naar hun vrouwelijke collega's, hun geslachtsdelen stonden aan te wijzen.

Zo groot was de verontwaardiging dat er prompt stemmen opgingen om de schorsing voor dit soort gedragingen naar 40 dagen op te trekken. Anderen stelden voor meteen maar de onschendbaarheid van beide heren op te heffen. Van excuses kwam overigens niets in huis, veeleer ging eentje van het stel in hongerstaking - gechoqueerd door het misbaar dat van zijn vrouwonvriendelijke grollen was gemaakt. Een ander parlementslid stelde zowaar dat de vrouwelijke verkozenen daar "alleen maar (zaten) dankzij hun seksuele prestaties".

Orgasme in talkshow

Raggi is verkozen in Rome, Appendino in Turijn. Maandag ontvingen beide dames de gelukwensen van Kamervoorzitter Laura Boldrini.

"Beide grootsteden zullen door jonge vrouwen worden bestuurd", tweette Boldrini. "Gefeliciteerd en veel succes voor de burgemeesters."

Boldrini weet waarover ze het heeft. Haar hele carrière lang al wordt de groene politica achtervolgd door seksistische beledigingen en agressie. "Elke dag krijg ik doodsbedreigingen", zei ze recent nog in een interview. "Elke dag zit er seksueel getinte haatpost in de brievenbus."

Op haar kantoor in het Palazzo Montecitorio houdt ze de fotomontages bij die haar te beurt zijn gevallen: bijvoorbeeld die van een verkrachtingsscène waar het hoofd van het slachtoffer door het hare is vervangen.

"Als een vrouw een openbaar ambt nastreeft, wordt ze het mikpunt van seksistische aanvallen", zegt Boldrini. "De obsceniteiten en de bruutheid nemen alleen maar toe."

Sindaco, zo heet een burgervader in het Italiaans. Maar sinds de verkiezing van Raggi en Appendino is de vraag weer actueel: moet het niet sindaca zijn, met een a op het einde? Alleszins oordeelde de Accademia della Crusca, de hoogste taalinstantie van het land, vier jaar geleden al dat de vrouwelijke variant "legitiem en ontvankelijk" is.

Effect nihil, de meeste Italianen houden het bij de mannelijke vorm, Raggi en Appendino incluis. Beppe Grillo, de stand-upcomedian die hun Vijfsterrenbeweging in het leven riep maar intussen de bühne weer verkiest, viel zelf vaak genoeg als macho door de mand.

Enkele jaren geleden bijvoorbeeld verscheen een andere M5S-politica, Federica Salsi uit Bologna, op tv. Daarmee had ze de partij-oekaze geschonden die eiste dat M5S'ers alleen via het internet zouden communiceren. Een woedende Grillo noemde de verlokking van het televisie-optreden "de G-spot die je in volle talkshow een orgasme geeft".

Maar Salsi sloeg terug: "Grillo is zelf in de Berlusconi-cultuur vervallen. Hij is een chauvinist als alle anderen."

Grapje, burgemeester

Overigens, hoe feministisch kun je zijn als je op andere -ismen pover scoort? De eerder genoemde Meloni is van tamelijk reactionairen huize; Raggi en Appendino hebben expliciet de kaart van de meritocratie getrokken, niet die van de gendergelijkheid. In tegenstelling tot Appendino, die een progressiever profiel heeft, houdt la Raggi er best wel een migratiekritische argumentatie op na.

De M5S blijft dan ook een populistisch verhaal met rechtse, af en toe ook linkse trekken. De partij schuwt de samenwerking met de extreemrechtse Lega Nord niet om de PD te torpederen. En Grillo haalde laatst de wereldpers nog toen hij Sadiq Khan, de kersverse burgemeester van Londen, schoffeerde. "Hoe lang zal het duren voor de moslimburgemeester zichzelf opblaast in Westminster?", tweette de komiek. Medewerkers relativeerden zijn woorden en zeiden dat het "maar een grapje" was.

Ook de Italiaanse holebibeweging blijft boos op Grillo. Italië was al de West-Europese hekkensluiter op het vlak van homohuwelijken, en op een zuchtje van de goedkeuring trok de Vijfsterrenbeweging haar steun in. Dat was niet alleen een tactisch spelletje om premier Renzi een spaak in het wiel te steken, het was evengoed de vertaling van een taai, door het oppermachtige Vaticaan mee in stand gehouden patriarchaat.

Anderhalve maand geleden was er dan toch groen licht, zij het in een uitgekookte versie, too little too late.

De M5S valt met andere woorden niet met het Spaanse, progressieve Podemos te vergelijken, die andere anti-establishmentpartij. Net zomin als Raggi en Appendino de Italiaanse evenknieën zouden zijn van Ada Colau en Manuela Carmena, de linkse burgemeesters van respectievelijk Barcelona en Madrid.

Veeleer zijn de pas verkozen M5S'ers ongekreukte managementfiguren met een zeker nerdgehalte. Ze beloven in de eerste plaats een schonere, transparante politiek. Virginia Raggi herinnert zich niet welke roman ze het laatst gelezen heeft en Chiara Appendino studeerde af op de boekhouding van Juventus Turijn.

Bij het verlaten van het stemlokaal in Rome werd kiezers gevraagd waarom ze voor Raggi hadden gekozen. Eén vaststelling, zeggen politicologen: het was hun om de afstraffing van de oude politieke klasse te doen, de grotendeels in de nor gedraaide bestuurders van weleer die zich door de misdaad lieten inpakken en het veelbesproken Mafia Capitale-schandaal op hun kerfstok hebben. Tegen die achtergrond is de ultieme troef die een Italiaans politicus vandaag kan bezitten, zijn of haar gebrek aan ervaring.

Ook Raggi's programma is in de eerste plaats een wit blad: schuldherschikking, hogere belastingen voor het vastgoed van het Vaticaan en voorts de boodschap dat het erg moeilijk wordt. "Ik heb voor haar gestemd om de M5S zo snel mogelijk in het zand te zien bijten", liet een kiezer in La Repubblica optekenen.

Klaar voor revanche

Want dat is Italië ook: een spektakelmaatschappij waarin politiek veelal barok theater is. Of erger, een arena waarin zeker vrouwen voor de leeuwen geworpen worden. De oude garde staat nu al te likkebaarden, klaar voor de revanche.

Belichamen Raggi en Appendino een vrouwelijke modernisering in de politiek, of worden ze niet meer dan voorlopige excuustruzen?

De tijd zal het uitwijzen... zoals de tijd het al vaak heeft uitgewezen: in de winter van 2010 stapten liefst 50.000 vrouwen door de straten van Bologna om de clichés aan te klagen waarin hun imago gevangen zat. Nog steeds mogen vrouwen maar twee rollen spelen, zeiden de manifestanten: die van moeder, la mamma, of die van sloerie, la bimbo.

De statistieken liegen er niet om: er verandert weinig. In augustus 2015 stelde Eurostat vast dat de aanwezigheid van vrouwen op de Italiaanse arbeidsmarkt 16 tot 18 procent lager ligt dan die van mannen. In de Europese Unie, waar het gemiddelde op 10 procent zit, doet alleen het minuscule Malta slechter.

Ruim een kwart van de Italiaanse vrouwen neemt hun baan niet weer op na een zwangerschap, ze verdienen 20 procent minder dan mannen en hebben in cruciale beslissingen over huishouden of kroost nog altijd geen gelijke stem, aldus ook Istat, het Italiaanse instituut voor statistiek.

Dat er werk aan de winkel is voor Raggi en Appendino, en voor Italiaanse vrouwen tout court, mag blijken uit de eerste persreacties op hun verkiezing. Sommige journalisten hadden het zondag over le ragazze, de meisjes; het dagblad Libero opende met de vraag 'Zijn ze wel competent?', terwijl de krant Il Tempo een Barbiepop op de voorpagina drukte met daarop Raggi's hoofd. Als titel had het blad gekozen voor Roma in bambola. Rome gepakt door poppemie.

Beeld ANSA via AP
Beeld EPA
Ilona 'Cicciolina' Staller, de oprichtster van de Partito dell'Amore en eerste pornoster in het landelijke parlement,Beeld Photo News
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234