Woensdag 13/11/2019

'Vrije wil bestaat niet'

Het brein, dat is het terrein van hersenonderzoeker en hoogleraar Victor Lamme (57). Zijn stelling? Er is geen vrije wil. Dus die goede voornemens voor het nieuwe jaar zijn gedoemd om te mislukken: 'Straffen en belonen, dát werkt.' En ja, ook racisme is terug te brengen naar angst. Evelien van Veen

Victor Lamme ontvangt in zijn piepkleine werkkamer op de Universiteit van Amsterdam, vergeet anderhalf uur lang iets te drinken aan te bieden, iets waar hij zich na het interview goeiig voor verontschuldigt, praat met een accent. Hij draagt een woest overhemd onder zijn zwarte jasje, en gympen, en hij praat liever over zijn vak dan over zichzelf. Graag over zijn vak zelfs.

"Of het nu gaat over racisme, vrijemarkteconomie, politiek, euthanasie of gedragsbeïnvloeding, kennis over de werking van het menselijk brein is altijd relevant", stelt hij op zijn website - hij is te boeken voor lezingen en uit te nodigen voor talkshows. "Verwacht een onverwachte of zelfs provocerende stellingname die wel door argumenten wordt ondersteund."

U maakt hier deel uit van de vakgroep Psychologie. 'Weg met de Psychologie!' luidde de titel van uw oratie toen u werd benoemd tot cognitieve neurowetenschap. Dat was om te provoceren?

"Nou, ik maak dingen graag simpel. Ik ben een groot fan van het behaviorisme, een stroming die door psychologen helemaal door de plee is getrokken. Terwijl het dingen zo inzichtelijk maakt. Zet een rat in een kooitje, geef hem een elektrische schok en laat tegelijkertijd een lampje aangaan. Doe het nog een keer en vanaf dat moment zal hij schrikken van alleen het lampje. Het pavloveffect, ja, maar dan omgekeerd.

"Een negatieve associatie leidt tot angst - je kunt het één op één vertalen naar racisme. Want zoiets schijnbaar ingewikkelds als racisme, met al zijn psychologische en sociale aspecten, kun je platslaan tot een simpel biologisch fenomeen, iets dat zich afspeelt in het brein van ieder dier. Dat was wat ik bedoelde met 'weg met de psychologie'. En dan heb ik het vooral over de cognitieve psychologie, die wat zich in ons hoofd afspeelt vaak zo ingewikkeld maakt dat ik het zelf soms ook niet meer begrijp."

Iets als mindfulness, spreekt dat u aan?

"Vind ik ook ingewikkeld. Het idee daarvan is: als je nu maar het goede denkt, ga je vanzelf een beter leven voor jezelf inrichten. Maar gedrag komt zelden voort uit bewuste gedachten."

U zegt: angst is een reflex. En je kunt denken wat je wilt, die reflex bepaalt wat je doet.

"Ja. We dénken wel dat we handelen naar de meningen en de intenties die we hebben, maar ondertussen bepaalt ons brein wat we doen."

Maar met ons brein denken we toch?

"O, maar dat stukje van ons brein waarmee we denken is maar klein, hoor. Zo'n 5 tot 10 procent, wordt gezegd, al is dat moeilijk te kwantificeren. En het is niet zo'n belangrijk onderdeel. Onze bewuste gedachten spelen maar een heel kleine rol in wat we daadwerkelijk doen."

Populisme voeden

Voor de rest, zegt Lamme, is ons brein een opslagplaats van onbewuste herinneringen, emoties, associaties en voorkeuren die deels genetisch zijn bepaald. Deels, want in de loop van het leven komt er allerlei input van buitenaf bij. Lamme: "Dat is het verschil tussen (de Nederlandse hersenonderzoeker, red.) Dick Swaab en mij; Dick heeft het vaak over predeterminatie, alles ligt vanaf de baarmoeder vast. Dat geldt wel voor persoonlijkheidskenmerken, talent en IQ, maar er komt steeds meer input in het brein bij. Alles wat we ooit hebben meegemaakt, geleerd, gezien, gehoord, hebben gelezen of vrienden hebben zien doen, wordt opgeslagen in het brein. Dat bepaalt allemaal veel sterker of we wel of niet verliefd worden op iemand, wel of geen huis kopen, dan rationele overwegingen."

"Laat ik een voorbeeld geven van hoe makkelijk ons brein nieuwe associaties oppikt. Ik heb net als iedereen wel eens een verkeerde oester gegeten. Iets wat je eerst heerlijk vond, daar loop je daarna nog jaren met een grote boog omheen. Daar is niks rationeels aan, want de kans dat je weer een verkeerde oester treft, is minimaal. Maar het is angst en, vanuit de evolutie, de drang tot overleven."

Er zijn maar drie beweegredenen voor de mens, stelt u in uw nieuwe boek Waarom? Op zoek naar wat ons werkelijk drijft.

"Angst en hebzucht, dat is wat ons drijft. En kuddegedrag. We doen wat we anderen zien doen."

Het klinkt tamelijk ontluisterend.

"Nou, kijk, ik noem expres dat woord: hebzucht, dat heeft een slechte pr de jongste tijd. Wat ik vooral wil laten zien, is dat het misschien wel de fundamenteelste drijfveer is van mensen, van elk dier trouwens: we zijn de hele dag op zoek naar beloning. Dat kan in de vorm zijn van seks of voedsel, wat fundamenteel is om te overleven, maar het kan ook geld zijn, vriendschap, liefde of dat iemand zegt: dat heb je goed gedaan, je krijgt promotie. Als je het hebzucht noemt, vinden we het fout, maar noem je het ambitie, dan klinkt het al beter en noem je het passie, dan vinden we het prachtig. Als het doorslaat, wordt het een verslaving - allemaal een continuüm van hetzelfde mechanisme."

Hoe werkt dat mechanisme in de hersenen?

"O, dat is eigenlijk simpel. Je doet iets, als je jong bent, vrij willekeurig, en je merkt: dit levert eten op, of vriendschap, of een compliment. Dat maakt dat er dopamine in je hoofd wordt aangemaakt dat je een positief gevoel geeft, en, belangrijker nog, dat de circuits in het brein die actief waren terwijl jij het deed, worden versterkt. Daardoor blijf je het doen.

"(Sprintkoningin, red.) Daphne Schippers is een enorme dopaminejunkie. Bankiers en handelaren op Wall Street zijn dat ook en dan vinden we het opeens slecht. Ik vind dat altijd een beetje jammer. Je kunt het mooi in dat boek van Joris Luyendijk over de Londense City zien: bankiers zijn mensen zoals jij en ik, ze zitten alleen in een raar systeem met een beloningsstructuur die maakt dat ze maximaal over de rug van anderen zo veel mogelijk geld voor de bank willen verdienen."

En angst, hoe zit dat in het brein?

"De amygdala is een gebied in de hersenen dat negatieve ervaringen aan angst koppelt - de oester en het kotsen, het gebeurt volkomen reflexmatig. Dat systeem is al miljoenen jaren oud in de evolutie: pantoffeldiertjes verwijderen zich van giftige stoffen en gaan af op voedsel. Bij mensen zie je dat het nog altijd zo werkt in het racismedebat.

"De hele dag door worden we blootgesteld aan negatieve associaties met allochtonen: misdaad, terrorisme, illegaal verblijf, armoede - als je die twee zaken maar lang genoeg naast elkaar zet, brandt die associatie zich vanzelf in het brein. Daarom pleit ik ook voor een zelfreinigend vermogen van de media: steeds maar weer uitgebreid verslag doen van het kleinste aanslagje met anderhalve dode, voedt alleen maar het populisme. Volkomen irrationeel. Witte mensen die hun jeugd hebben doorgebracht in Ghana bijvoorbeeld, hebben een veel genuanceerder beeld."

U verklaart de opkomst van Geert Wilders vanuit de amygdala.

"Wilders wordt de grootste, Trump aan de macht, Marine Le Pen kan zomaar president worden, allemaal gevoed door de angst voor de vreemdeling en voor de grote, boze buitenwereld. Ik vind het altijd jammer dat het onderbuikgevoelens worden genoemd. Dat zijn geen onderbuikgevoelens, het zijn de belangrijkste drijfveren van mensen: weg van het enge en toe naar de beloning. Dat zijn ze bij de traditionele linkse partijen vergeten, dat er ook iets te halen moet zijn. Doe een belofte en de hebzucht speelt op.

"Het kabinet daarentegen laat mensen alleen maar in onzekerheid, met het pensioenbeleid, bijvoorbeeld. Mensen gaan niet zelf hun pensioen regelen voor over dertig jaar, want er is geen onmiddellijke beloning, die periode duurt veel te lang."

U zegt in uw lezingen: goede voornemens van mensen zijn gedoemd te mislukken.

"Ja, kijk naar afvallen. Je kunt wel denken: ik neem geen koekje, ik neem geen koekje, maar zulke intenties hebben nauwelijks voorspellende waarde of het lukt. Veel effectiever blijkt het als ánderen jou beïnvloeden geen koekje te nemen. In een omgeving waarin het de norm is om dun te zijn, dreigt uitsluiting als je dik bent. Straffen en belonen, ja, als je maar reteconsequent bent, werkt het in de opvoeding ook."

Moderne ouders vinden dat niet leuk, hun kinderen straffen.

"Toch is het kind dan uiteindelijk slechter af. Als je echt van je kind houdt, ben je redelijk dwingend. Omdat ouders nu eenmaal beter weten wat goed voor ze is."

Iets later: "Een zeker paternalisme mis ik ook bij de overheid. Deskundigen die zeggen: zo moet het, wij weten wat het beste is. Want mensen weten zelf niet wat goed voor ze is, we worden gedreven door emoties die totaal irrationeel kunnen zijn. Vanuit het perspectief van de beïnvloedbaarheid van de mensen ben ik niet zo'n fan van de democratie. Ik stem al jaren niet, want waarom zou ik op (Nederlands minister-president Mark, red.) Rutte stemmen, een oud-geschiedenisstudent die even ergens op personeelszaken heeft gewerkt? Ik vind de meeste politici compleet incompetent voor het werk dat ze doen.

"Veel beter zou het zijn de beste mensen op het gebied van financiën op Financiën te zetten en zo verder, en hen beslissingen te laten nemen in plaats van het volk. Je zag het bij de brexit: laat de mensen kiezen, dan krijg je dát. We leggen de keuze te veel bij het individu neer. Ik word vaak gezien als de man die mensen hun vrijheid wil ontnemen, maar in veel gevallen weten anderen beter wat goed voor ons is. Als we mensen niet verplichten een gordel te dragen in de auto, doen ze het niet.

"Zulke vormen van paternalisme zijn eigenlijk heel prettig. Dat er een soort vader is die het goed met je voorheeft en voorkomt dat je domme dingen doet. Vroeger was het God, de overheid, de traditionele vader, maar het kalft steeds verder af."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234