Maandag 15/08/2022

AchtergrondLitouwen

Vrees voor Russische furie houdt Litouwers extra waakzaam: ‘Mijn moeder heeft een koffer klaarstaan’

Een Litouwse grenswacht patrouilleert bij de Wit-Russische grens nabij het dorp Kapčiamiestis.  Beeld Mindaugas Kulbis / AP
Een Litouwse grenswacht patrouilleert bij de Wit-Russische grens nabij het dorp Kapčiamiestis.Beeld Mindaugas Kulbis / AP

Als het om Rusland gaat, zijn ze in Litouwen niet bang aangelegd. Dus nu het kleine Baltische land de doorvoer van goederen naar de Russische exclave Kaliningrad tegenhoudt, weet het dat Moskou zint op militaire reactie. ‘Het is onderdeel van het leven hier.’

Dylan van Bekkum

Toen Sonata Ceskeviciute (23) het levenslicht zag, was het slaperige Litouwse stadje Lazdijai (vierduizend inwoners) al acht jaar onafhankelijk van de Sovjet-Unie. Maar alert voor de Russen is ze altijd gebleven, vertelt ze nippend aan een groot glas appelcider op het terras van de lokale pizzeria, Lazdijų Picerija, aan het stadsplein.

“Mijn moeder heeft altijd een koffer klaarstaan. Vanmiddag hadden we het erover welke spullen daar nog bij moeten”, vertelt ze. “In ons hart zijn we allemaal een beetje bang. Maar als je voorbereid bent, kan niks je verrassen.” Haar vriend Aurimas Dzemyda (24) haalt vanaf de andere kant van de picknicktafel zijn schouders op. “Het is gewoon onderdeel van het leven hier.”

Lazdijai ligt op een steenworp afstand van de zogenoemde Suwalki-corridor, de grens tussen Litouwen en Polen. Het is de zwakke plek van Litouwen, en gezien de hoogopgelopen spanningen tussen Litouwen en Rusland kijkt het Westen met spanning naar die grensstrook.

De corridor ontspringt in Wit-Rusland, dat onder leiding van de dictator Aleksandr Loekasjenko de facto niet veel meer is dan een Russische provincie, en loopt door tot aan Kaliningrad. Dat is sinds de Tweede Wereldoorlog een Russische exclave en een belangrijke haven aan de Oostzee voor de Russische in- en export. Ook na de onafhankelijkheid verliep het goederenvervoer van en naar Rusland voornamelijk over het Litouwse spoor. Maar sinds Litouwen vorige week het in maart aangekondigde vierde EU-sanctiepakket heeft geïmplementeerd, laten de Litouwse autoriteiten staal en metaal niet langer door naar Kaliningrad.

Een vrachttrein vertrekt uit Kaliningrad en gaat op weg naar de Litouwse stad Kybartai, 22 juni. Beeld Mindaugas Kulbis / AP
Een vrachttrein vertrekt uit Kaliningrad en gaat op weg naar de Litouwse stad Kybartai, 22 juni.Beeld Mindaugas Kulbis / AP

De Russische autoriteiten reageerden woedend, hoewel het gaat om slechts 1 procent van de totale in- en export. Nikolai Patroesjev, hoofd van de Russische veiligheidsraad zei dat Rusland zal reageren op een manier die “een zeer negatieve impact op het Litouwse volk” heeft. Afgelopen weekend zei de Russische president Vladimir Poetin dat hij Wit-Russische gevechtsvliegtuigen wil voorzien van kernwapens. De vliegtuigen zullen volgens analisten nabij de Litouwse grens gestationeerd worden.

Spanning

“De dreigementen zijn enkel een nieuwe poging om de eenheid in de EU te doorbreken”, zegt Linas Kojala, politicoloog en directeur van het Eastern Europe Studies Centre in de Litouwse hoofdstad Vilnius, aan de telefoon. “De Russen wisten dat deze sancties eraan kwamen”, aldus Kojala. Volgens hem is het goederenvervoer naar Kaliningrad via Litouwen de afgelopen maanden al sterk afgenomen. “De Russen willen Litouwen en de EU tegen elkaar uitspelen.”

Hoewel de Litouwse president Gitanas Nauseda zondag nog zei de sancties gewoon te zullen blijven uitvoeren, werkt de Europese Commissie in Brussel aan een aangepaste ‘versie’ voor Kaliningrad. Daarin worden de Russische treinen nog wel gecontroleerd, maar niet langer tegengehouden. De sancties zijn erop gericht om de handel tussen de EU en Rusland te raken en niet om het goederenvervoer binnen Russisch grondgebied te belemmeren.

Maar mocht Poetin echt kwaad willen, dan kan hij met de Suwalki-corridor een grote slag slaan. Als het Russische leger vanuit Wit-Rusland het grensgebied van ongeveer 100 kilometer zou bezetten, dan knijpt hij de Baltische Staten af van van de rest van de EU en het NAVO-grondgebied. De NAVO is er momenteel zeer beperkt aanwezig en het Litouwse leger zelf bestaat uit niet veel meer dan 20.000 strijdkrachten. Wel kent het land veel vrijwilligerslegers en zijn er door heel het land ‘schuttersunies’, die samen zo’n tienduizend mensen tellen.

Suwalki-corridor

De Suwalki-corridor is vanuit Lazdijai maar enkele kilometers rijden, voordat je goed en wel naar de vijfde versnelling bent geschakeld rijd je Polen al binnen. Behalve een iets beter wegdek en een bord met in het Pools ‘landsgrens’ is er weinig dat de corridor markeert. De veiligheidscontrole beperkt zich hier tot één Poolse politieagent die uit het open raam van zijn auto hangt.

De omgeving van de corridor is dunbevolkt. Het landschap wordt gekenmerkt door lieflijk glooiende grasvelden met hier en daar een baal hooi en groepjes van maximaal drie koeien. Aan de Litouwse kant van het Galadus-meer, dat doorkruist wordt door de corridor, liggen ouders op steigers te zonnebaden terwijl hun kinderen in het water spelen.

De Russisch dreiging leidt op internationaal vlak tot gespannen gezichten, maar in Lazdijai is de bevolking gewend in opperste paraatheid te verkeren. Ceskeviciute en haar moeder zijn niet de enigen die er rekening mee houden ieder moment te moeten vluchten. Hier weet iedereen in welke la de cruciale documenten liggen. Velen hadden de koffer altijd al klaarstaan, anderen begonnen bij de Russische inval in Oekraïne op 24 februari met pakken.

Rene, een 70-jarige gepensioneerde kleuterleidster die op een bankje voor het kerkplein is neergeploft, moet om zichzelf lachen. “We hebben thuis grote voorraden voedsel ingeslagen. Maar wanneer gaan we dat in vredesnaam eten? We hebben het nu nog niet nodig.” Ze wil niet met haar achternaam in de krant, met de Russische dreiging vindt ze dat ze dan te herleidbaar is. “Lazdijai zal de eerste stad zijn die wordt aangevallen door de Russen.”

De Litouwse Jeanne d’Arc

Nabij het knooppunt van de Poolse, Litouwse en Wit-Russische landsgrens, ligt Kapčiamiestis. Scholieren uit Lazdijai gaan er vaak heen op schoolreisje, het riviertje onder aan de heuvel waar het dorpje op ligt, leent zich uitstekend voor kanotochten.

Op het dorpsplein staat Lina Lukosiute (49) vanuit de achterbak van haar auto speelgoed, telefoonhoesjes, oplaadsnoertjes en tweedehands kleding te verkopen. ’s Nachts in bed hoort ze schoten die ze alleen kan verklaren als gevechtsoefeningen aan de andere kant van de grens met Wit-Rusland. “De eerste paar nachten heb ik niet geslapen, maar ik nu ben ik er een beetje aan gewend.”

Lukosiutes man is Oekraïens, een neefje is in Oekraïne aan het vechten tegen de Russen, al heeft ze geen idee waar. “We krijgen geen contact meer met hem.” Bang voor een inval is ze niet meer. “Ik heb een soort aandoening ontwikkeld waardoor ik geen angst meer voel. Ik heb meerdere wapens in huis, iedere indringer zal ik neerschieten”, zegt ze grinnikend.

Vlak bij haar auto staat een standbeeld van Emilia Plater, voor Litouwers hun eigen Jeanne d’Arc. De edelvrouw leidde in de 19de eeuw de opstand tegen het Russische Keizerrijk van tsaar Alexander de Eerste. Plater stierf in Kapčiamiestis, haar graf ligt er, in een lommerrijke kuil tussen de grasvelden.

De geschiedenis van Litouwen wordt gekenmerkt door Russische bezetting. De Russische tsaren zwaaiden er de scepter vanaf de 18de eeuw tot de Eerste Wereldoorlog. In het interbellum was Litouwen onafhankelijk, maar na de bevrijding van nazi-Duitsland door het Russische leger, vertrokken de Russen niet meer. Pas met de val van Sovjet-Unie werd Litouwen weer onafhankelijk.

Strijdbaar

Litouwers zijn trots op het geleverde verzet tegen eeuwen van Russische overheersing. “Het rood in onze vlag staat voor al het gevloeide bloed in onze strijd tegen de Russen”, zegt Sonata Ceskeviciute. Vanaf het terras van de pizzeria is de lange betonnen pilaar die dient als oorlogsmonument te zien. De geel-groen-rode Litouwse vlag naast het monument wordt geflankeerd door de vlaggen van de Europese Unie en de NAVO.

“Ik steun de manier waarop Litouwen de Europese sancties nu uitvoert volledig”, zegt vriend Aurimas Dzemyda vanachter zijn kop koffie en sigaretje. Van een knieval met betrekking tot de sancties wil Dzemyda, die lid is van een regionaal vrijwilligersleger, niets weten. “Ik ben niet bang. En mijn vrienden ook niet.”

Oud-kleuterleidster Rene: “Natuurlijk ben ik bang voor oorlog. Maar als ik in de krant lees dat we beschermd zullen worden door de EU en de NAVO, dan voel ik mij weer veilig. En anders hebben we hier genoeg jonge, patriottische mensen die voor ons land zullen vechten. Kijk naar de Oekraïense strijdbaarheid: ik heb goede hoop dat wij hetzelfde zullen reageren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234