Zaterdag 24/08/2019

Vraag & antwoord

De Tsjetsjeense tragedie

Hoe liggen de verhoudingen tussen Russen en Tsjetsjenen?

De relatie tussen de Russen (zowel tijdens het tsaristische bewind als in de sovjetperiode en daarna) en de Tsjetsjenen is er al altijd een van rampspoed geweest. De eerste deportatie van Tsjetsjenen naar Siberië gaat terug tot 1792 en in de daaropvolgende honderdtwintig jaar werd die oefening nog maar liefst zes keer herhaald. Ook Stalin deporteert in de jaren twintig en dertig Tsjetsjenen, maar het grootste trauma loopt dit volk op in de drie dagen die beginnen op 23 februari 1944. Tweehonderdduizend sovjetmilitairen worden dan ingezet om de gehele bevolking van Tsjetsjenië te deporteren naar Centraal-Azië (vooral Kazachstan) en Siberië. Op 23 februari alleen al vallen er twaalfduizend doden, en tijdens de deportatie sterven zo'n vierhonderdduizend mensen. Ze worden in goederenwagons getransporteerd, tijdens een reis die weken en in sommige gevallen maanden duurt. Er breekt tyfus uit en de sterfte is massaal.

Op 27 februari voltrekt zich ook de tragedie van Haibah: zevenhonderd mensen, vooral vrouwen, kinderen en bejaarden, worden in een stal gedreven en levend verbrand. Het was te omslachtig hen naar het station te brengen voor deportatie. De man die de operatie uitvoerde, Beria, wordt na de oorlog gedecoreerd.

Waarom werd er gedeporteerd, en wanneer keerden de Tsjetsjenen dan naar huis terug?

Wegens de massale desertie uit het Rode Leger, en omdat Stalin de Tsjetsjenen verdacht van collaboratie met nazi-Duitsland. De Tsjetsjenen keerden in 1957 terug.

Waarom is Tsjetsjenië eigenlijk belangrijk voor Moskou?

Omdat dit Kaukasus-staatje olierijk is, van strategisch belang en tevens omdat Moskou geen (separatistisch) precedent wil scheppen.

Wanneer zijn de huidige moeilijkheden begonnen?

Met de desintegratie van de Sovjet-Unie en de onafhankelijkheidsverklaring van Tsjetsjenië in november 1990. Dudayev, ook wel de wolf van Tsjetsjenië genoemd, wordt de eerste president. De afscheuring van het kleine maar olierijke Tsjetsjenië van de Russische federatie sorteert in Moskou evenwel groot ongenoegen, wat tussen 1994 en 1996 de eerste Tsjetsjeense oorlog ontketent. Volgens de onafhankelijke Russische mensenrechtenorganisatie Memorial vallen tussen november 1994 en januari 1995 in de hoofdstad Grozny alleen al 25.000 burgerdoden, hoofdzakelijk bij bombardementen. In die periode vallen 3.826 doden aan Russische kant, 1.906 Russische soldaten worden vermist.

Op 31 augustus 1996 ondertekent de voorzitter van de Russische Veiligheidsraad, generaal Lebed, de Khasavyurt-akkoorden met Tsjetsjeens opperbevelhebber Aslan Maskhadov. In november zet ook de Russische premier Tsjernomyrdin zijn handtekening, en tegen januari van het volgende jaar vertrekken de laatste Russische troepen. Ondertussen zijn er aan Tsjetsjeense kant tussen de 80.000 en de 100.000 doden gevallen. Honderdduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen naar de buurrepublieken en alle steden en de hele infrastructuur van het gebied is verwoest.

Toch zal de vrede Lebed zuur opbreken: hij wordt snel na de ondertekening ervan aan de dijk gezet, wegens 'uitverkopen' van het vaderland.

Hoe gaat het dan verder in Tsjetsjenië?

Op 29 januari 1997 worden er presidentsverkiezingen gehouden, die door Mashkadov, die daarvoor ook interim-premier was, worden gewonnen met 59,9 procent van de stemmen. De toestand verslechtert evenwel al snel: er komt oppositie tegen hem, en de centen voor heropbouw van het in puin liggende land laten op zich wachten, met enorm veel banditisme en kidnappingen voor losgeld tot gevolg. Wapens blijven immers, bij gebrek aan alternatieven, de enige werkinstrumenten.

Wat ontketent de huidige Russische invasie?

Een serie van bomaanslagen op appartementsgebouwen in Moskou en in het zuiden van de federatie, waarbij meer dan tweehonderd doden vallen. Die worden aan Tsjetsjeense extremisten toegeschreven, maar bewijzen worden nooit geleverd. Tegelijk zijn er wel aanwijzingen dat de opvolger van de Russische geheime dienst KGB de aanslagen heeft beraamd. Een team van de FSB wordt op heterdaad betrapt met explosieven in een flatgebouw. Later zullen ze beweren dat het om een 'oefening' ging, maar dat wordt niet echt serieus genomen. Journalisten die de zaak willen uitspitten, worden evenwel aangepakt.

De voordelen voor Moskou zijn alvast duidelijk: prompt gaat het uitstekend met de verkiezingscampagne van ex-KGB-chef Poetin en een nieuwe 'strijd tegen Tsjetsjeens terrorisme' wordt gelanceerd. Dit keer gaat het vooral om 'schoonmaakoperaties', die tot vandaag voortduren.

Welke gevolgen hebben die voor de Tsjetsjeense burgers?

Ronduit desastreuze. Zo schrijft Human Rights Watch (HRW) in een brief aan de Britse premier Blair op 1 oktober dat "uitgebreid veldonderzoek van HRW het afgelopen jaar heeft uitgewezen dat er niet de minste verbetering in de mensenrechtensituatie is. Er zijn honderden gevallen van arbitraire detentie, martelingen, verdrijvingen van burgers, standrechtelijke executies, grootschalige afpersing en plunderingen van privé-bezittingen door Russische militairen. De meerderheid van de ingediende klachten kent totaal geen gevolg en er is tot op vandaag geen enkele hooggeplaatste Russische militair, op de zaak-Budanov na, die wegens schendingen is veroordeeld.

"Tegelijk probeert Moskou de indruk te wekken dat het conflict geluwd is door duizenden vluchtelingen uit Ingoezië terug te drijven, door hen alle bijstand te ontzeggen. Daarnaast worden bezoeken van de speciale rapporteur voor Geweld tegen Vrouwen van de VN en van de speciale gezant van de VN-secretaris-generaal in september nog geweigerd. Journalisten en mensenrechtenactivisten komen nauwelijks Tsjetsjenië in, wat het Russische leger er totaal vrij spel geeft."

Catherine Vuylsteke

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden