Vrijdag 18/10/2019

Voorwaarts, maar niet te vlug vergeten

Van een bezielend project is nog geen enkele sociaaldemocratische partij slechter geworden. Het tegendeel is wel waar

Jos Geysels over waar links na de verkiezingen naartoe moet

'Politiek mag niet populistisch zijn, maar als linkse politici zich niet meer tot het volk richten, tot wie dan wel?", vroeg Walter Pauli (DM 12/6) zich af. Toen moest ik aan Richard Rorty denken. Die Amerikaanse filosoof overleed op 8 juni en verwierf enige bekendheid omdat hij met ironie en solidariteit als trefwoorden de filosofie met de voeten op de aarde trachtte te houden. Groot nieuws was zijn dood niet. Maar in een van zijn laatste publicaties, De voltooiing van Amerika formuleerde hij wel gedachten die enigszins aansluiten bij de stelling van Walter Pauli en inspirerend kunnen werken voor de linkerzijde.

"Toen in de loop van de jaren zestig het oude verbond tussen intellectuelen en de vakbonden werd verbroken, begon Amerikaans links mijns inziens weg te zinken...", schrijft Rorty. De VS zijn België niet en de macht en de positie van de vakbonden daar is niet vergelijkbaar met die in België. Maar zijn gedachten blijven relevant. "De herverdeling van inkomen en rijkdom lijkt een kwestie te zijn", aldus Rorty, "die iedere politicus met vrees vervult." Ze zijn te bang met dat onderwerp stemmen te verliezen omdat ze "een plek willen veroveren in het steriele vacuüm van het zogenaamde politieke midden". Rorty is geen marxist. Hij gelooft ook niet in het volk als "verlossende bovennatuurlijke kracht". Maar hij benadrukt wel dat links zich moet uitspreken over sociaal-economische thema's en daar het verschil moet maken met rechts.

Dat is ook de mening van de Wiardi Beckmanstichting, de studiedienst van de Nederlandse PvdA, in een recent rapport over de verkiezingsnederlaag van de partij: "Het beeld van de PvdA is diffuus geworden; de sociaaldemocraten missen voldoende eigen positie. In de tijd van paars boog de PvdA mee met de westenwind, met de mood van markt en privatisering. In het kabinet-Balkenende IV buigt de PvdA mee met het christendemocratische communitarisme. Welke is nu de positie van de PvdA? Is de sociaaldemocratie weggedreven van maatschappijanalyse en ordenings- en hervormingspolitiek? Heeft zij het sociaaldemocratische program en de reformistische methode ingeruild voor een'sociaal accent' bij de mainstream politiek?"

Het zijn allemaal vragen. Geen antwoorden of pasklare oplossingen. Maar die vragen zijn pertinent en van een andere orde dan frasen zoals "we bedoelden het goed, maar de kiezer heeft ons niet begrepen" of "Vlaanderen heeft rechts gestemd".

Vragen die niet alleen de sociaaldemocraten aanbelangen maar ook groenen zich moeten stellen. Niet alleen het klimaat vereist een omslag in denken en handelen. Ook de linkerzijde moet misschien een paar bladzijden omslaan of enkele nieuwe hoofdstukken schrijven over haar positie in de politieke ruimte. Zeker nu, nogmaals, een deel van de traditionele achterban op niet-linkse partijen heeft gestemd.

Of de linkerzijde haar heil moet zoeken in een georganiseerde terugkeer naar de volkshuizen lijkt mij twijfelachtig. De meesten, zoals Yves Desmet schreef, bestaan niet meer of zijn verkocht. Zoals veel vakantiehuizen van de arbeidersbeweging. Het klassieke verenigingsleven dat de mensen aan elkaar bond en hun tegelijkertijd verbond met dé partij, is verdwenen of van gedaante veranderd. Het volk zit nu in andere huizen. De draden van de oude samenleving zijn nu vervangen door de kabel van de televisie en internet. Dat vereist inderdaad een andere aanpak. Want met nostalgie schrijf je geen scenario's voor de toekomst. Maar dat betekent toch niet dat het (traditionele) middenveld, waar nog honderdduizenden actief zijn, als conservatieve categorie aan de kant moet worden geschoven?

Trouwens, het gaat niet alleen over de definitie van de (electorale) achterban maar evenzeer over de gedachten die op het voorplan moeten worden gezet.

Kan de linkerzijde het zich nog permitteren "angstvallig te zwijgen" (Rorty) over de herverdeling van rijkdom, zenuwachtig te worden als het woord "migratie" valt en het gelijkheidsprincipe te vervangen door "het gelijke kansen"-idee?

Het is interessant te herlezen wat Luc Huyse, Kris Deschouwer e.a. in hun analyse van de zwartezondagverkiezingen (1991), in opdracht van de SP, schreven: "Partijen die doen alsof ze op een markt zitten, worden alsmaar banger, bevreesd als ze zijn voor de grillen van de kiezer-koper. Het alternatief is het herstel van de ideologische band met de kiezer. Pragmatisme is niet uit den boze. Het kan maar het moet zijn gekoppeld aan iets wat nog het best met het eenvoudige woord 'droom' aan te geven is. Men kan slechts pragmatisch zijn als men een ideologie heeft. Andere soorten pragmatisme noemt men beter electoralisme." 1991 is lang geleden maar de stelling lijkt mij nog altijd actueel.

Van een bezielend project is immers nog geen enkele sociaaldemocratische partij slechter geworden. Het tegendeel is wel waar. "Wie zijn hart en intuïtie niet laat spreken, krijgt de kiezers niet aan zijn zijde", lezen we in het PvdA-rapport De scherven opgeveegd.

"Deze nederlaag is geen accident de parcours", zei Johan Vande Lanotte in een recent interview. Hij heeft gelijk. De evaluatie gaat inderdaad over het hele parcours dat de linkerzijde de laatste jaren heeft afgelegd.

Rapporten en analyses formuleren geen pasklare oplossingen. Filosofen en professoren kunnen zich vergissen. Maar de probleemstelling geeft wel duidelijk aan dat de linkerzijde, in al haar verscheidenheid, zich vergist als ze denkt door het oprapen van de scherven en ze terug aan elkaar te lijmen, haar toekomst verzekerd is.

Jos Geysels is minister van staat.

Voor De Gedachte schrijft hij om de twee weken een opiniestuk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234