Maandag 27/01/2020

voormalige Tsjecho-Slowaakse president Vaclav Havel brengt blitzbezoek aan Antwerpen

'Het geduld van de jongeren is niet eindeloos, zij willen veranderingen op een vreedzame manier zoals wij vijftien jaar geleden'

'Het postcommunisme is nog een gevaar in Oost-Europa'

'Als we een balans opmaken van vijftien jaar val van de totalitaire regimes, is het belangrijkste punt natuurlijk dat wij een democratie geworden zijn die nu ook verankerd is in de Europese Unie. En toch is het postcommunisme nog een gevaar in Midden- en Oost-Europa. Het is goed dat het Westen dat beseft.' Dat heeft Vaclav Havel in een lezing in Antwerpen gezegd.

Antwerpen

Van onze verslaggever

Frank Schlömer

De voormalige Tsjecho-Slowaakse president Vaclav Havel, uitgenodigd door de Antwerpse kamer van koophandel en de KBC (een van de grootste buitenlandse banken in Tsjechië), heeft een bezoek gebracht aan de havenstad. Bovendien heeft hij een lezing gehouden over het thema 'Centraal-Europa in de Europese Unie - een jaar later'.

Zijn land is samen met nog negen andere vorig jaar lid geworden van de EU en Havel is altijd een groot voorstander geweest van het EU-lidmaatschap van Tsjechië. Hij is wel geen staatshoofd meer (na twee ambstermijnen van vijf jaar was hij grondwettelijk niet meer verkiesbaar) maar de EU en het reilen en zeilen van Tsjechië binnen die Unie heeft nog altijd zijn belangstelling.

Een belangrijke vaststelling in zijn toespraak was dat neo- en postcommunistische partijen blijkbaar toch altijd nog wel succes hebben bij de kiezers in verschillende landen die het totalitaire regime eigenlijk hebben afgeschud. Het proces van economische privatisering is volgens Havel onomkeerbaar en toch ziet hij her en der nog gevaren loeren.

"De privatisering bracht ook een reeks avonturiers aan de oppervlakte in de jonge democratieën. Ons gesloten politieke systeem werd wel doorbroken door de vrije markteconomie, maar de weg is nog niet helemaal afgelegd. Oekraïne, Georgië en Servië zijn duidelijke voorbeelden van opstanden tegen het postcommunisme en de georganiseerde misdaad, die op vele vlakken van de maatschappij waren terug te vinden. De postcommunisten en de maffia hadden het zover kunnen krijgen dat ze werkelijk aan de macht konden participeren en dat ondermijnt een samenleving."

Volgens Vaclav Havel zal het nog wel een generatie duren voordat de maatschappij in de voormalige satellieten van de Sovjet-Unie helemaal bevrijd is van haar verleden. Hij pleitte ervoor dat de Europese Unie, "waartoe wij nu behoren", daar sterker bij helpt.

Havel: "Vooral het geduld van de jongeren is niet eindeloos, zij willen veranderingen op een vreedzame manier zoals wij vijftien jaar geleden, maar ze zien ook vaak niet snel genoeg duidelijke resultaten. Zij willen een niet-dogmatische samenleving, waarin plaats is voor iedereen. We moeten dus begrijpen en doorprikken dat de postcommunisten het nu vaak voorspiegelen dat het vroeger allemaal beter was. De mensen trappen daar soms in en we moeten blijven waarschuwen. Onze ervaring en het resultaat van onze strijd moeten we blijven doorgeven aan de jongeren in onze landen. Zij vinden vaak heel veel dingen vanzelfsprekend, maar ze moeten ook beseffen dat je democratie niet zo maar cadeau krijgt."

Vaclav Havel is een levende legende, niet alleen in zijn land trouwens. Hij heeft een hele reeks prijzen gekregen voor zijn strijd voor democratie en mensenrechten en werd eredoctor van verschillende universiteiten. Tijdens het communistische regime verwierf Havel (69) wereldfaam als oprichter van de mensenrechtenorganisatie Charta 77.

Voordien was hij eigenlijk alleen maar in zijn land bekend en bij wat journalisten en Praag-watchers in Europa. Voor de oprichting van Charta had hij al niet mogen studeren wat hij wilde en struikelde hij van het ene beroepsverbod in het andere. Hij werd toneelauteur, maar zijn stukken mochten niet worden opgevoerd en konden alleen maar ondergronds worden verspreid. Na de oprichting van Charta kwamen daar dan nog verschillende gevangenisverblijven bij en kon hij zich enkel in leven houden door jobs als ongeschoolde arbeider te doen.

Gespreid over een aantal periodes heeft hij in totaal vijf jaar voor zijn overtuiging in de gevangenis gezeten. De bewuste gevangenis is inmiddels een hotel en toeristenattractie geworden. De cel waarin Havel zat kan als kamertje worden gehuurd.

Havel protesteerde samen met andere dissidenten tegen de invasie van de troepen van het Warschaupact, die in augustus de Praagse Lente - 'socialisme met een menselijk gelaat' - gingen onderdrukken. Hij schreef een opgemerkte open brief aan de toenmalige partijleider Gustav Husak, die de zogenaamde 'periode van de normalisering' leidde en zijn land meer en meer tot een soort kolonie van de Sovjet-Unie maakte.

Toen de Praagse politie in november 1989 een studentenbetoging brutaal uiteenranselde, richtte Havel met enkele anderen het Burgerforum op. Dat was een kleine groepering van opposanten, kunstenaars en studenten die de motor is geworden van wat sindsdien de Fluwelen Revolutie heet. De genadeslag voor het communistische regime kwam toen de arbeiders in de fabrieken zich bij de acties van Burgerforum aansloten, totaal tegen de verwachtingen overigens.

Op 29 november 1989 werd Vaclav Havel als kandidaat van het Burgerforum tot president van Tsjecho-Slowakije verkozen, nadat in het hele land plots de slogan 'Havel na hrad' op de muren was opgedoken. Het betekent 'Havel naar de burcht' en verwijst naar de oude vesting in Praag boven op de heuvel aan de Moldau, waar sinds jaar en dag de Tsjecho-Slowaakse heersers resideerden.

Meteen stuurde hij aan op lidmaatschap van zijn land van de EU en de Navo, wat inmiddels is gebeurd. Zijn grootste politieke nederlaag leed hij in 1993, toen hij niet kon beletten dat Slowaakse nationalisten de splitsing van de eenheidsstaat Tsjecho-Slowakije doordrukten.

Zeer tot ongenoegen ook van de bekende leider van de Praagse Lente Aleksandr Dubcek, die als Slowaak voorstander was van het voortbestaan van de federale eenheidsstaat. Na een aanvankelijke periode van wantrouwen tussen de twee 'nieuwe' landen, zijn ze sinds vorig jaar opnieuw partners geworden als leden van de Europese Unie.

Vaclav Havel, de laatste president van Tsjecho-Slowakije en de eerste van de Tsjechische Republiek, is al lang het morele en politieke geweten van zijn land geworden en de Tsjechen blijven hem 'meneer de president noemen' hoewel hij dat nu al een hele tijd niet meer is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234