Donderdag 04/06/2020

ethnic profiling

Voormalig racismebestrijder bij de politie slaat mea culpa: "Ja, wij hebben gefaald"

Paul Jacobs.Beeld Karel Duerinckx

Hoeveel gevallen van ethnic profiling gaan schuil achter Montasser AlDe'emeh en Zouzou Ben Chikha? "Je wilt het niet weten." De balans van gewezen hoofdcommissaris Paul Jacobs na twintig jaar strijd tegen racisme bij de politie: "We lijken erop achteruit te gaan. De politie vervreemdt verder van de samenleving."

Uitgerekend op de dag van zijn pensionering zag hij in De afspraak Montasser AlDe'emeh vertellen hoe hij eerder die dag in het centrum van Brussel door drie agenten uit zijn auto was gehaald en onder het oog van voorbijgangers op de motorkap was geduwd. Omdat hij "op een terrorist leek".

Paul Jacobs was jarenlang hoofdcommissaris bij de dienst enquêtes van het Comité P, de politie van de politie. Hij was ook twintig jaar lang docent interculturele communicatie aan de politiescholen in Brussel en Asse. Hij trakteerde zichzelf vorige week op een trip naar Atlanta, van waaruit hij vooral een bezoek aan het Center for Civil and Human Rights wil aanraden. Daar bereikte hem het bericht over het optreden van de Gentse politie tegen acteur Zouzou Ben Chikha.

"Er zijn al niet zoveel bekende Vlamingen met een kleurtje. Als twee van hen op zo'n korte tijd zoiets meemaken, wil je niet weten hoeveel gewone stervelingen dit overkomt. Dit sluimert al langer. Al wat nodig was, was een dosis spanning, zoals nu. Dus ja. Wij hebben gefaald."

Drie soorten Turken

De eerste wake-upcall kwam er een kleine kwarteeuw geleden, met wat de media toen betitelden als 'migrantenrellen' in Molenbeek en Vorst. Jongelui voelden zich in achtergestelde wijken zo vaak geviseerd door willekeurige fouilleringen, dat ze de oorlog verklaarden aan de politie. Commissariaten werden nacht na nacht bekogeld met stenen en molotovcocktails. Blind blijven voor wat ethnic profiling kan aanrichten, leek niet meer te kunnen.

"Wat wij meemaakten, was precies hetzelfde als de Londense politie met de rellen in Brixton, in 1981. Met dat verschil dat de Britten lessen hebben getrokken en hun rekruteringspolitiek grondig hebben herbekeken. Dat hadden wij ook moeten doen."

In het kantoor van de commissaris hing tot vorige maand die oude affiche met de krantentitel: 'Migrant schiet op Belg'. Pas als je goed keek, zag je dat het een voetballer was die tegen een bal trapte. Het beeld dateert uit de tijd van het Koninklijk Commissariaat voor Migranten van Paula D'Hondt, vroege jaren 90. Volgens de hoofdcommissaris is de tijd daar blijven stilstaan, bij de goede bedoelingen.

Paul Jacobs: "In Brussel heb je twee politie-opleidingen. Langs Franstalige kant heeft een op de vier rekruten een allochtone achtergrond, wat in een stad met 163 nationaliteiten erg pover is. Weet u wat er gebeurt als er langs Nederlandse kant in Brussel iemand met een kleurtje tussen de eerstejaars zit? Dan krijg ik telefoon van de directeur:'Paul, moet ge nu iets weten? We hebben een allochtoon!'"

"In Gent is er een hele Turkse gemeenschap. Hoeveel agenten met Turkse achtergrond heb je daar? De Oost-Vlaamse politieschool is een van onze betere opleidingen, maar het percentage allochtone agenten is heel gering. De politie in Atlanta verwelkomde in 1948 de eerste zwarte agent. Je moet nu eens gaan kijken. Wij staan nu ongeveer nog waar zij toen stonden. De jaren 50, zeg maar."

"Op de hogere school van de federale politie wordt een van de cursussen in de recherche-opleiding gegeven door twee agenten die op de luchthaven van Zaventem werken en daar dus 'vanuit de praktijk' les geven. Ik citeer letterlijk hun cursus: 'Er zijn drie soorten Turken, je hebt gewone Turken, Assyrische Turken en Koerdische Turken. De Assyrische Turken zijn over het algemeen geloofwaardig, want het zijn christenen.' Ik verzin niks."

Agent met tulband

Paul Jacobs zegt op zich niks tegen vooroordelen te hebben, zolang ze er maar toe kunnen bijdragen dat ze een dialoog op gang kunnen brengen.

"Ik ben er zeker van dat de agenten die Zouzou Ben Chikha hebben aangepakt, daadwerkelijk nog nooit een aflevering van Bevergem hebben gezien", zegt hij. "Het boek van AlDe'emeh hebben ze nooit gelezen. Er is ook helemaal niets in hun leefwereld of hun opleiding dat hen daartoe zou kunnen aanzetten. Als deze mensen al eens in contact komen met andere culturen, is dat door de aard van hun job, enkel met negatieve ervaringen. Hun enige contact met de 'anderen' is problematisch."

"In Brussel woont 10 procent van de agenten in de eigen politiezone. Oké, dat komt voor een groot stuk door de taalwet, maar het is wel dramatisch. Deze agenten begeven zich in straten die ze niet kennen en die ze als vijandig ervaren. 's Avonds komen ze thuis, in hun dorp op de buiten, en vertellen aan familie en vrienden sterke verhalen over wat ze in het verre Brussel allemaal niet hebben gezien."

"Overal in de wereld zie je hetzelfde. Men evolueert naar een community-orientated model, zie ook de agent met de tulband die in Londen het verkeer staat te regelen. Mensen gaan niet zo gauw in conflict met een agent die ze kennen, die uit hun buurt komt. De hele wereld is daar intussen achter. Alleen wij, Belgen, organiseren het andersom."

Vorige maand gaf Hubert Afoumou er na vijftien jaar de brui aan bij de politiezone Brussel-Elsene. Hij was bij de politie gegaan omdat hij zelf ooit als student uit Kameroen hard was aangepakt tijdens een willekeurige fouillering en het systeem van binnenuit dacht te kunnen veranderen. Na vijftien jaar werd hij op het bureau nog steeds aangesproken als "onze Kameroener".

Volgens Afoumou kwam het bijna dagelijks voor dat zijn collega's op straat vanuit de combi een Afrikaan "grote aap" toeriepen. Als die reageerde, kreeg hij te horen dat hij vanaf nu "grote aap" heette. "Dan deden ze een identiteitscontrole en als het slachtoffer protesteerde, gebruikten ze hem als boksbal. Ze vonden dat de gewoonste gang van zaken."

Een bevraging bij de Antwerpse politie gaf eind 2010 aan dat er op 2.200 agenten exact 38 een vreemde achtergrond hadden, en dat die er bijna allemaal over klaagden dat als een blanke agent werd aangeduid om met hen op ronde te gaan, die meteen een baaldag opnam of de oversten simpelweg liet weten:"Met diejen bruinen rij ik niet." Waarna de hiërarchie op zoek ging naar een andere blanke agent, net zo lang tot agenten van vreemde origine alleen nog met elkaar op patrouille konden.

Zelf bevraagd over hun relatie met het minuscule aantal agenten van vreemde afkomst, antwoordden hun blanke collega's: "Ze hebben lange tenen. Ze kunnen zelden lachen om 'racistisch' getinte moppen en nemen alles persoonlijk op. Ze hebben geen humor."

Klokkenluider

Of er de afgelopen vijf jaar veel is veranderd in Antwerpen, mag worden betwijfeld. Het aantal agenten met vreemde achtergrond zou nu 40 op 2.600 bedragen. Toen Nourdine Abarkan, de meest gehoorde klokkenluider binnen de groep, in mei van dit jaar die cijfers publiek maakte, kondigde korpschef Serge Muyters een nieuw tuchtonderzoek aan tegen hem omdat hij het imago van het korps zou hebben geschaad. De man wordt al jaren bedolven onder de tuchtprocedures. Maakt geen enkele kans op promotie, staat op zijn werk volledig geïsoleerd.

Paul Jacobs: "Nourdine was ooit een van onze eerste Nederlandstalige cursisten in Brussel. Wat hem overkomt, is het lot van ongeveer elke jonge idealist met een kleurtje die het bij de politie probeert. Die gasten moeten dubbel zo hard hun best doen en worden vanuit twee richtingen wantrouwig bekenen: hun collega's en het milieu waar ze vandaan komen. Je moet als gekleurde agent heel stevig in je schoenen staan."

"Laatst hadden we een jonge gast met Tsjetsjeense ouders, de primus van zijn jaar, sprak vijf talen, haalde voor elk vak de beste resultaten. Hij verschijnt voor de examencommissie, waar hij moet antwoorden op deze vraag: 'Wat gaat gij doen als gij ziet dat uw eigen vader verkeerd geparkeerd staat?' Hij antwoordt: 'Ik ga hem een boete geven, maar achteraf ga ik die wel aan hem terugbetalen, want hij is mijn vader.' Als je een beetje voeling hebt met andere culturen, kun je dat plaatsen. Wat denk je dat er gebeurd is? Die gast is gebuisd en we zien die nooit meer terug."

"Elke gekleurde kandidaat die voor deze commissie verschijnt, krijgt dezelfde vraag toegeworpen: 'Zijt gij gelovig?' Van mij mogen ze dat vragen, geen probleem, maar dan moeten ze het aan iedereen vragen.
"Mijn indruk is dat we erop achteruitgaan. De leiding loopt nog altijd rond met het idee dat het probleem zich vanzelf wel gaat oplossen. Maar het is 2015, en de politie heeft zich nog niet eens aangepast aan de instroom van Turkse en Marokkaanse gastarbeiders in de jaren 60. Dat legt een hypotheek op onze samenleving."

"Men is nu bezig op grote schaal vrouwen aan te werven en we hebben tegenwoordig rainbow cops. Dat is allemaal uitstekend, maar de hele problematiek van anders gekleurde agenten is daarin aan het verzuipen. Men zegt: 'Zie eens wat wij allemaal al niet doen voor de diversiteit.' We hebben nu zelfs onze eerste transgender-agenten. Ook dat is allemaal prachtig, maar kijk even naar de cijfers over het aantal gekleurde agenten. Je zit met een politie die heel erg blank is en blank denkt."

Paul Jacobs.Beeld Karel Duerinckx

Racistisch instituut

Paul Jacobs was zelf nog een idealist toen hij midden jaren 90 de eerste lessenpakketten uitwerkte waarmee het wereldbeeld van de rekruten moest worden verbreed. Hij werd in 1994 naar het National Police College in het statige Bramshill House, Northeast Hampshire, gestuurd. Hier krijgen alle hogere Britse politie-officieren een finale opleiding die een week duurt en opgevat wordt als een verblijf in een internaat.

"We werden er bij onze aankomst toegesproken door een chief inspector constable met een tulband, een sikh, die ter verwelkoming zei: 'Not so long ago British police was a quite racial institute.' Je kreeg les van een zwarte Amerikaanse ex-luchtmachtkolonel, John Mack, die ons vertelde over zijn beginjaren in het Amerikaanse leger: 'Het is simpel, een leger dat innerlijk verdeeld is, is een slecht leger.'"

"En toen kwam er nog een docent: 'Hi, I'm Chris, I'm gay.' Dat is dik twintig jaar geleden. Buiten die Chris zie ik vandaag bij onze eigen politiediensten niks van die strekking gebeuren."

Ook nu hij officieel met pensioen is bij het Comité P, gaat hij door met zijn lessen, ook al is dat maar 8 uur per jaar, daar waar de meeste privé-bewakingsbedrijven standaard een opleiding 'Omgaan met diversiteit' voorzien van minimaal 12 uur.

"Ik begin mijn lessen aan agenten in opleiding altijd met een vraag. Waaraan denk jij als je het woord 'allochtoon' hoort? Ik krijg altijd dezelfde antwoorden: 'Marokkanen en Turken.' Of: 'Moslims.' Ik krijg acht uur voor de cursus, en daarin moet ik hen tussendoor ook aanleren hoe ze een proces-verbaal moeten opstellen.

"Ik probeer uitgelegd te krijgen hoe wij in de jaren 90 met het Comité P een bevraging deden bij jongeren in Molenbeek, hoe het ons opviel dat die jongeren het woord allochtoon zelf niet eens kenden. Zij zien zich als Belg, ze willen juist niet worden gezien als vreemdelingen en ze hebben graag hoge verwachtingen van de politie."

"Daarom maakt zo'n etnische fouillering veel meer kapot dan wij denken. Het is het hele beeld van de politie als emanatie van de samenleving waar ze zo graag bij wilden horen dat aan diggelen wordt geslagen."

"Het is ook verkeerd om zo'n cursus enkel te geven aan nieuwe rekruten. Je moet net zo goed van bovenaf werken, zoals in Groot-Brittannië. Als een agent zich niet door zijn kader gestimuleerd voelt om met alle mensen, ongeacht hun kleur, even respectvol om te gaan, dan zal het binnen een voor 99 procent blank korps ook niet gebeuren."

Toen Open Vld vorige week voorstelde om een inhaalbeweging te forceren door alvast een aantal mensen van vreemde afkomst zonder diploma of goede kennis van het Nederlands toch al deeltijds aan te nemen, was de reactie van Vincent Houssin van de liberale politievakbond VSOA: "Beginnen ze daar helemaal door te slaan?"

Als je Paul Jacobs vraagt of hij moedeloos is, werpt hij op dat je dat nooit mag worden. "Wat mij zo ergert, is dat de kloof nog groeit. Dat men zich er tegenwoordig in de opleiding vanaf maakt met: 'Kom, we gaan eens met de studenten naar de Dossinkazerne in Mechelen, daar zullen we wel wat van opsteken.' De politie vervreemdt steeds verder van de samenleving die ze wordt verondersteld te dienen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234