Dinsdag 04/10/2022

Voorgoed verzonken in de tijd

In elke foto voelen we de spanning tussen document en emotie. Heeft Andriesse deze opnamen gemaakt opdat wij vandaag zouden zien hoe het toen was?

Emmy Andriesse, een Nederlandse fotografe in oorlogstijd

Lees de foto's en luister naar de woorden die opstuiven: wederopbouw, hongerwinter, woningnood. Dit moet Holland zijn, voor en na de Tweede Wereldoorlog. Een kind speelt op straat, Heilsoldaten rusten uit in het kozijn van een café - de krantenstukken over onthaasting en fileproblemen moesten nog geschreven worden. Een vrouw met een koket hoedje trippelt voorbij - alleen al het etiket 'koket' is een tijdmachine, oogt als een dossier voor Monumentenzorg. Er zijn er wel meer. Couture. Elegantie. Engagement.

Holland zonder haast (6). Foto's van Emmy Andriesse

Voetnoot, Amsterdam, 96 p., 18,50 euro.

Emmy Andriesse (1914-1953) heeft deze foto's gemaakt. Van de jonggestorven joodse vrouw die een beroemd fotografe zou worden, kennen we vooral 'de jongen met het pannetje' uit de hongerwinter, en het werk dat (postuum) werd geselecteerd voor Steichens tentoonstelling The Family of Man in 1955. Vandaag presenteert het Fotomuseum Den Haag een retrospectief van haar oeuvre, terwijl er een fraai nieuw boek verscheen met opnamen uit de jaren voor en na de oorlog. In haar inleiding vraagt Helga Ruebsamen zich af of ze een gids zou kunnen zijn door het verleden dat deze beelden als een toverspiegel terugkaatsen: "hoe zal een jonger oog op deze beelden reageren ? De 'o ja' belevenis die ik telkens heb, zal het jonge oog niet krijgen. Evenmin de herkenning die voortkomt uit ervaren verschrikkingen en vreugden van vroeger. De ogen die nog niet bestonden toen de fotografe haar wereld waarnam en vastlegde, zullen via deze foto's een reis maken door een land dat niet meer bestaat. Jonge ogen gaan onwetend voorbij aan gevaren die niet meer dreigen, raken verzeild op feesten die niet meer worden gevierd (...) Het land dat ze bezoeken is voorgoed verzonken in de tijd." De tijd van de foto's is nauwkeurig bepaald. Ze spelen zich af in de jaren dertig tot vijftig van vorige eeuw, tijdens de prelude en het naspel van de massieve cesuur die de Tweede Wereldoorlog was, maar die hier letterlijk buiten beeld blijft. Hoe lang duurt de tijd voor en na een oorlog? Hoort de vorige er ook nog bij, en het hele interbellum? Korea? De Cubacrisis? Hier is het korte leven van Emmy Andriesse ons ijkpunt. In de oudste foto's waait de warme wind van de jaren dertig. Emmy volgt dan een opleiding reclameontwerp in Den Haag en woont in een gemeenschapshuis, waar een vrijgevochten seksuele moraal mag ontkiemen en linkse gedachten woekeren. Politieke vluchtelingen uit Duitsland krijgen er onderdak, de films van Eisenstein en Vertov worden op de keukentafel uitgebeend, de Spaanse Burgeroorlog is wereldnieuws. Fotografen als Eva Besnyö en Carel Blazer werken mee aan een betere wereld; 'Emmy Leica' (die nog voor haar eindexamen overschakelt naar de Rolleiflex), voegt zich bij hen.

Deze tijd goochelt nog graag met grote woorden, schrijft stellingen en stromingen met hoofdletter. Kerk en Kapitaal. Het Proletariaat. De Nieuwe Architectuur en dito Fotografie: de camera kantelt, stelt scherp op significante details uit het historische proces, bouwt beelden op langs de diagonalen die de revolutionaire cinema ook al had gevolgd. Het kikker- en vogelperspectief van Moholy-Nagy zet de toon voor de avant-garde; de beeldentaal van de fotografie sluit naadloos aan bij de dynamiek van het leven in de grote stad. Een stopbord op het kruispunt of een bouwvakker die een stapel bakstenen torst, krijgen bij Andriesse een aura van vaart en vastheid. Gewoon de camera even schuin houden en de politiek correcte hoek zoeken, het deinen van de metropool vastleggen, van de kleine lettertjes en de kleine luiden tot het vrolijke licht dat in winkeletalages wordt weerspiegeld. Op een foto komt Emmy zelf in beeld: de best geklede vrouw van Amsterdam (dixit ontwerper Benno Premsela) kijkt in haar Rolleiflex en drukt af. Er zijn mensen die kranten lezen of naar iets staan te kijken, dansen; uit het bijschrift leren we dat de stad bevrijd is en feest viert. Dit zijn blije foto's, met ijsventers op het strand en kinderen in een openluchtklasje. Een meisje wast haar poppen. De stralende dame, bestemd voor het omslag van De Katholieke Illustratie, heet nog in oktober 1940 'De Optimiste'. Andriesse werkte als freelance fotografe voor een stapel bladen, van Het Rijk der Vrouw en Margriet tot het SDAP-tijdschrift Wij, ons werk, ons leven. In dit "absurd kleine land waar de boten op het land leken te varen", zoals de Hongaarse immigrante Eva Besnyö het samenvatte, was het leven goed en ongecompliceerd, overzichtelijk ook. De beelden getuigen. Toen Piet Piryns dertig jaar geleden voor Vrij Nederland een stuk schreef over het werk van Emmy Andriesse, vond hij de perfecte titel: "We maakten toen misschien mooiere foto's omdat we eenvoudiger dachten". Wie het nieuwe, met veel liefde samengestelde boek bekijkt met de jonge ogen uit Ruebsamens essay, schakelt een versnelling lager. Het gevreesde en verachte, verdachte n-woord schemert door de beelden heen: nostalgie. Langs het tuinpad van mijn vader, een kar die ratelt op de keien, Hilversum Drie bestond nog niet - die dingen. In elke foto voelen we de spanning tussen document en emotie. Heeft Andriesse deze opnamen gemaakt opdat wij vandaag zouden zien hoe het toen was, of kregen ze met het patina van de tijd ook ongevraagd de status van historisch document? Misschien zijn ook de tevredenheid en de trots die uit deze foto's stralen, niet meer van deze tijd. Andriesse heeft geen gemakkelijk leven gehad - ze was 'een onderduikster met een ster' en verborg de camera waarmee ze de bezetting in beeld bracht, in haar boodschappenmandje. Haar oudste zoontje kwam om het leven bij een tragisch ongeval toen hij drie was; later zou Emmy, negenendertig jaar jong, aan kanker sterven. Toch zien haar foto's de wereld graag. Ze hebben vertrouwen in de gang van de geschiedenis. Ruebsamen merkt op dat de dood in het naoorlogse oeuvre van Andriesse schittert door afwezigheid. Dat klopt: er is veel leven in deze eerlijke, stevige, vierkante beelden - en het perfecte vormgevoel dat ook Besnyö in het oeuvre van haar collega ontwaarde. De vrouw op het naaktstrand van Camperduin staat zelfbewust haar haren droog te wrijven; we zien haar op de rug, ze is alleen met de zee. In deze gouden jaren van het zwart-wit kon je gewoon trots zijn dat je erbij hoorde. Zoals de andere progressieve fotografen uit haar kringetje voegde Emmy trouw de letters 'GKf' toe achter haar naam (Gebonden Kunsten Federatie; vroeger speelde ze een rol in de Bond van Kunstenaars voor Kulturele Rechten). Vrouwen als zij waren, net zogoed als de uitdagend energieke modellen die ze kiekte op de stoep voor het Victoriahotel, "het zout in de kleffe pap van de jaren vijftig" zoals Ruebsamen met een zucht opmerkt. Een laarsje op het strakke dekzeil, het gescheurde maillot van een danseres, de lezende Gerrit Achterberg of het verkeerspark bij café De Staande Leeuw... Andriesse heeft het allemaal voor ons gezien. Haar man Dick Elffers, zelf een bedreven grafisch ontwerper, staat rustig een sigaretje te roken; zijn gestalte wordt in een winkelruit ingelijst, terwijl een spiegel in de etalage op zijn beurt een stuk van de straat uitlicht tot een klein vierkant scherm in het midden van de foto. Zo mooi kan het zijn, en zo goed konden ze toen kijken. De titel van het boek zit deze beelden als gegoten, al is Holland zonder haast eigenlijk de gemeenschappelijke noemer van een serie die interessante Nederlandse fotografen uit de twintigste eeuw belicht. Dat is een uitstekend idee. Wie haalt hun Belgische tijd-, lot- en bondgenoten als Germaine Van Parys of Julia Pirotte van onder het stof?

Eric Min

De tentoonstelling loopt tot 7 december in het Fotomuseum Den Haag, Stadhouderslaan 43; ze is open van dinsdag tot zondag, van 14 tot 22 uur.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234