Donderdag 24/06/2021

'Vooral in de waarden is de vernieuwing van sp.a mislukt'

'De sp.a en andere socialistische partijen in Europa staan eerder voor een grote maatschappelijke taak dan een electorale.' Dat zegt de Nederlandse PvdA-raadgever René Cuperus in een reactie op het rapport-Janssens over de crisis in de sp.a.

Door Filip Rogiers

BRUSSEL l Twintig jaar na de val van de Muur moet ook de sp.a nog altijd de bocht naar de postindustriële samenleving nemen. Een ruk naar rechts is daarvoor niet nodig. Wel moet links dringend meer fingerspitzengefühl ontwikkelen voor wat anderen 'normen en waarden' noemen.

Het was op het einde van zijn Oxfordjaren, kort voor paars van start ging, dat Frank Vandenbroucke (sp.a) de stelling verkondigde dat het socialisme van morgen niet zonder ethische grondslag kon. Oog hebben voor brood en portemonnee van de mensen volstaat niet, het moderne socialisme heeft in het postindustriële tijdperk ook nood aan een immateriële onderbouw. Aan een boodschap die houvast biedt aan mensen die sinds de val van de Muur en het wegvallen van "andere takken van geloof" (Lucebert) het kompas kwijt zijn. Daar ligt de oorsprong van het 'rechten en plichten'-discours dat Vandenbroucke zelf in zijn arbeids- en onderwijsbeleid in de praktijk probeert om te zetten.

Gelijkaardige overpeinzingen vonden hun weg in het rapport-Janssens. Die tekst suggereert op diverse plaatsen dat de crisis van de sp.a ook wel eens te wijten kan zijn aan een immateriële lege plek. "Het streven naar een warme samenleving zou voor sp.a gesneden brood moeten zijn", staat er. Maar de partij miste die boot. Ook de intentieverklaring van kandidaat-partijvoorzitter Caroline Gennez is doordrongen van een waardendiscours. Zo schrijft ze: "De droom van elke socialist is een samenleving opbouwen die zorgt voor zekerheid, een dynamische samenleving die alle mensen de vrijheid garandeert om hun verwachtingen te realiseren".

Bij onze noorderburen regeert de PvdA mee met Jan Peter Balkenende, maar dat maakt er de crisis in die partij niet minder groot om. René Cuperus is zowat de 'uitvinder' van het woord 'spagaat'. Hij sprak het uit op het Nederlandse Binnenhof om er de dualiteit mee te illustreren waar ook de PvdA, niet anders dan andere socialistische partijen, al lang mee worstelt. Met één been houden ze zich moeizaam staande in de oude wijken, met het ander pikkelen ze soms nogal hijgerig rond op nieuw terrein. Op een slappe koord ook tussen wat Cuperus toekomstoptimisten en -pessimisten noemt. Het linkse spagaat overstijgt dus de kloof tussen de progressieve stadsintellectueel en Jan met de pet, tussen wat rest van de 'klassieke' arbeidersklasse en de middenklasse.

Cuperus was maar half verrast door de 'beenharde' analyse van de sp.a. Janssens' coauteur Milan Rutten schrijft: "Socialistische partijen hebben al twee decennia te maken met een lastige fragmentering van hun electoraat". Het is ook Cuperus' rode draad in zijn analyse na de PvdA-nederlaag van 22 november 2006, waar hij het boek Verloren slag over schreef.

Herkent u zich in de bredere analyse van Janssens, namelijk dat de neergang structureel is?

Cuperus: "Eigenlijk hebben alle ooit grote volkspartijen in Europa het moeilijk. En eigenlijk is dat niet eens zo'n treurig verhaal. Dat kinderen niet meer automatisch stemmen zoals hun ouders wijst ook op emancipatie. En dat laatste was nu net de motor van zowel de socialistische als de christendemocratische volkspartijen. We zijn dus een beetje het slachtoffer van ons eigen succes. Alleen worden de socialisten harder getroffen door het verdwijnen van de traditionele arbeidersklasse."

In 2003 keken PvdA en Wouter Bos nog met open mond naar Steve Stevaert. Dat succes was, zo blijkt achteraf, een schitterend ongeluk.

"Wij hadden het idee dat sp.a slimmer had vernieuwd dan de PvdA. Op het Toekomstcongres van Norbert De Batselier in 1998 zag je nog veel volkse mensen, de PvdA was toen al verworden tot een partij van doctorandussen en regenten. Het verhaal van de PvdA is een verhaal van mislukte vernieuwing, doorgeschoten modernisering. Het leek ons dat de Vlaamse socialisten beter dan wij de subtiele balans hadden gevonden tussen oud en nieuw. Quod non. Dat was voor mij de schok van 10 juni."

Waar is het dan volgens u echt fout gegaan bij de sp.a?

"Wel, ik vraag me af waar het Vlaams Belang is in het rapport-Janssens? Wellicht is de redenering: 'Ach, wat we kwijt geraakt zijn aan die partij zijn we kwijt'. De hamvraag blijft nochtans deze: hoe kan in een welvarend land als België een partij als het VB zo groot worden? Ik heb daar wel eens met Steve Stevaert over gesproken. Hij lachte dat weg met flauwe grapjes over 'het gat in de haag'. Spreek erover en je maakt het gat groter. Dat noem ik laffe politiek."

Op 10 juni verloor de sp.a niet meer aan die partij, wel aan het centrum.

"Goed, maar het is niet omdat een vraag twintig jaar onbeantwoord blijft, dat ze niet meer relevant zou zijn. Janssens maakt terecht de bedenking hoe het komt dat de Vlaming, die het gemiddeld toch niet slecht heeft, toch zo bang is voor de toekomst. En hoe de sp.a dat niet kan opvangen en andere partijen wel. Dat geldt ook voor de gemiddelde Nederlander en de PvdA. Het gaat dan ook ten gronde over het verlies van het contact met de man in de straat. Of je het nu leuk vindt of niet, de onzekerheid van veel mensen heeft te maken met het migrantenvraagstuk. Dat is bij jullie helemaal gemonopoliseerd door het VB.

"Eén van de analyses bij de PvdA was dat er in de samenleving een breuklijn loopt tussen mensen die bang zijn voor de toekomst en mensen die er optimistisch over zijn. Rijk of arm, doet er niet toe. De JA!-campagne van de sp.a was aardig, maar is typisch voor hoger opgeleide toekomstoptimisten. Misschien moet je in deze tijden meer een NEE- dan een JA-partij willen zijn. De SP in Nederland is een NEE-partij. Nee tegen Europa, nee tegen het liberalisme. Dat is de cultuurpessimistische linkse ondertoon die in Europa op dit moment scoort."

Niet echt een fijn perspectief: sp.a en PvdA moeten dan maar capituleren voor dat populisme?

"Natuurlijk niet. Maar de slinger is wel te fel de andere kant opgeschoten. De socialistische partijen hebben zich te veel laten leiden door hogeropgeleiden die alles wat volks is direct als populistisch brandmerken."

Dus toch maar meer oor hebben naar 'de vragen van de mensen', zoals het ook bij Gennez eerder vaag heet?

"Tja, dat was ook de onderliggende boodschap die we in de PvdA-campagne hebben proberen te steken: mensen die zich bedreigd voelen houvast bieden in onzekere tijden. Wouter Bos heeft die boodschap dan zelf onderuitgehaald. We weten er geen blijf mee. Het is nu eenmaal meer gesneden brood voor de Balkenendes en de Letermes van deze tijd dan voor de socialisten. Leterme belooft goed bestuur, houvast in wankele tijden. Dat slaat aan. Ook Balkenende werd als betrouwbaarder gepercipieerd dan Bos. Bos werd verweten te onduidelijk te zijn precies als het over normen en waarden, of thema's als diversiteit en islam ging. Links is vooral verdeeld op het vlak van normen en waarden."

Quod erat demonstrandum de sp.a?

"Ik vrees het. Blijkbaar is er bij jullie toch iets misgegaan in de vernieuwing, en dan op een eerder cultureel niveau, in het omgaan met waarden. Het VB is er nog altijd, niet? De hamvraag blijft, als u het mij vraagt. Links staat meer voor een maatschappelijke dan een electorale opdracht. Het gaat er niet om of je stemmen terughaalt bij de populisten, wel of het socialisme mensen kan genezen van hun angsten, inclusief hun racisme. Dat is een historische plicht."

René Cuperus:

De JA!-campagne van de sp.a was aardig, maar is typisch voor hoger opgeleide toekomstoptimisten. Misschien moet je in deze tijden meer een NEE- dan een JA-partij zijnn Cuperus: 'Ik vraag me af waar het Vlaams Belang is in het rapport-Janssens? De hamvraag blijft deze: hoe kan in een welvarend land als België een partij als het VB zo groot worden?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234