Donderdag 08/12/2022

Voor wie rijdt de journalistenbond?

Voor journalisten die 'uit de bocht gaan', komt er straks, binnen de schoot van de journalistenbond AVBB en met steun van de Vlaamse regering, een Raad voor de Journalistiek. Er bestaat nu al een Raad voor Deontologie, maar de daar opgevoerde strapatsen hebben er enkel toe geleid dat steeds minder journalisten nog wat willen te maken hebben met de AVBB, meldt Douglas De Coninck.

Op 29 augustus 2000 meldt de Financieel-Economische Tijd dat Willy Van Damme van het weekblad Trends voor de rechtbank moet verschijnen wegens heling en diefstal van documenten. "Hoewel het openbaar ministerie de buitenvervolgingstelling vroeg van de persmedewerker," aldus de FET, "werd Van Damme door de raadkamer verwezen naar de correctionele rechtbank."

Van Damme verslikt zich die ochtend in zijn koffie: "Het was precies omgekeerd! In plaats van te worden doorverwezen, ben ik op 20 juni 2000 buiten vervolging gesteld. De FET had zich laten rollen door een sleutelfiguur uit de Superclub-affaire die door mijn publicaties daarover mijn bloed kon drinken. Hij had die journalist een document van de kamer van inbeschuldigingstelling toegestopt waarop hij de lettertjes had veranderd."

Willy Van Damme dient klacht in bij de Raad voor Deontologie van de Algemene Vereniging van Beroepsjournalisten in België (AVBB). Op 26 april 2001, na de zaak zorgvuldig te hebben onderzocht, doet de Raad uitspraak. Daarin staat geen letter over de enige realiteit die er is, namelijk dat Van Damme niet voor de rechtbank moet verschijnen. Nee, er staat: "Volgens Van Damme (is) er nooit een verwijzing naar de rechtbank geweest..." In het advies ook geen woord over regel van het vak nummer 1, een regel waar de Raad in eerdere adviezen tot vervelens toe op hamert: de plicht tot double check. Maar, zegt de Raad nu, journalisten hoeven er zich niet van te vergewissen of documenten echt of vals zijn: "Een officieel document (...) kan worden beschouwd als voldoende betrouwbare basis voor berichtgeving, zelfs indien daarin een feitelijke fout is opgenomen."

Willy Van Damme: "Ongelofelijk. Als De Morgen een verhaal baseert op een - zoals achteraf blijkt - vals document over een KB Lux-rekening van minister Reynders, dan zit de AVBB - terecht - op de eerste rij om te roepen dat er een deontologische fout is begaan. Als een minder bekende mens zoals ik hetzelfde overkomt, gelden er andere regels? Ik heb mijn vermoedens over wat er gebeurd is. Die FET-journalist kent een aantal mensen bij de AVBB, ikzelf had kort voor dat voorval tijdens een debat een aanvaring met Pol Deltour, de nationale secretaris. Maar dan zie je dat ons-kent-ons in het mediawezen prevaleert op al de rest."

Van Damme ging in beroep bij het 'College voor Deontologie'. Hiervoor moest hij zich tot dezelfde persoon wenden als in eerste aanleg, want voor zowel Raad als College is de vaste secretaris Pol Deltour. "Men zei dat de zaak snel zou voorkomen, eventueel al binnen de week. We zijn negen maanden verder. Ik wacht nog steeds."

Filip Marsboom is eindredacteur bij Gazet van Antwerpen en deelt dagelijks opdrachten uit aan journalisten, onder wie ook vrouwen. Marsboom is van mening dat je aan een vrouw kunt zien wanneer ze menstrueert. In de loop der jaren ontwikkelde hij stiekem een methode waarbij hij in een agenda per vrouwelijke collega rode kruisjes zet. Dat zijn dagen waarop hij geen al te slopende opdrachten geeft. Geen mens zou het hebben geweten, tot collega Anne de Graaf, tegen wie Marsboom er ooit over vertelde, iets opving over een menstruatie-policy in Japanse bedrijven en daar eind 1999 over berichtte in De Morgen. "Zij had het in het artikel over 'een werkgever' bij een firma op de Antwerpse linkeroever", zegt Marsboom. "Ik kreeg de VRT-radio aan de lijn, waar de makers van Groot Gelijk me hadden herkend. Ik live in dat programma. Ik heb geen enkele naam genoemd, gewoon het idee uitgelegd."

Een GvA-journaliste acht haar privacy geschonden en dient klacht in bij de Raad voor Deontologie. "De procedure heeft twee jaar aangesleept", zegt Marsboom. "Tot viermaal toe hebben ze mij gebeld met de bede mij te komen 'verdedigen'. Ik dacht eerst dat het een grap was, want die raad gaat volgens haar eigen statuten enkel over journalistiek werk, niet over de sfeer op het werk. Op de Gazet werd met de zaak vooral gelachen, ook door de hoofdredacteur. Toch las ik in het acht pagina's tellende 'advies', waarin ik dus een blaam kreeg, dat hij er 'zwaar aan had getild'. Blijkbaar had iemand besloten dat ze die Marsboom 'eens gingen pakken'. Nu, ze doen maar. Ik wil nooit nog lid zijn van de AVBB. De volgende keer dat ze mij dagvaarden, zeg ik: kus mijn kloten."

Een blaam krijgen van de Raad voor Deontologie (RvD) doet geen pijn. Het is gewoon een stuk papier, een 'vermaning' die slechts tot doel heeft de journalist te wijzen op een fout. "En toch", zegt Marsboom, "zijn er in Vlaanderen veel journalisten, vooral ouderen, die echt sidderen en beven voor zo'n blaam. Er ontstaat hoe dan ook druk."

Dat is ook de filosofie achter de in 1995 opgerichte RvD: zelfregulering. De relatie tussen pers en justitie was aan het verzuren, de AVBB hoopte dat minder journalisten voor de rechtbank zouden worden gesleept. Als je zeven jaar later de lijst van zaken overloopt die de RvD afhandelde, valt echter op dat het niet zozeer de 'burger' is die er de weg naar weet te vinden, maar vooral journalisten zelf. Bij voorkeur om oorlogjes te beslechten waarvoor vroeger wat gebrul aan de telefoon of een toog kon volstaan.

De RvD bestaat uitsluitend uit journalisten. Zo krijg je drie partijen: journalist A in de rol van klager, journalist B in de rol van verweerder en journalisten C tot en met N in de rol van rechter. En zo kon het dat de RvD zich in 1999 in alle ernst boog over de zaak van Filip Claus (De Morgen). Die had een foto gemaakt van de staking bij het persagentschap Belga. Op de foto was in een hoekje een paar pantoffels zichtbaar. Waarmee De Morgen volgens de 'klager' de indruk had willen werken dat men bij Belga lui is.

Al jarenlang wordt binnen de AVBB, met steun van onder meer de Gentse hoogleraar Dirk Voorhoof, geijverd voor een Raad voor de Journalistiek. Die zou 'professioneler' gaan werken dan de RvD tot dusver deed. Voorhoof vindt het dan ook fout om die paar uitschuivers - "als die er al zijn" - aan te grijpen om het nieuwe initiatief af te wijzen. "De nieuwe Raad krijgt een breder draagvlak. Er zouden, zoals in Nederland, ook mensen van buiten het 'vak' in moeten gaan zetelen."

Als Vlaams mediadeskundige bij uitstek was Voorhoof vorige week een van de eersten naar wie de VRT belde met de vraag of hij in de studio zijn visie over de Dutroux-stunt van VTM wou toelichten. Voorhoof zag echter niet meteen een deontologische fout en bleek plots niet meer welkom. AVBB-secretaris Pol Deltour zag op 19 januari, nog voor de Telefacts-uitzending in de ether ging, wel een probleem. "Het feit dat Dutroux clandestien is gefilmd, kan niet", zei hij in een gesprek met het Belga. Dutroux gefilmd? Deltour had zich, als journalistieke deontoloog bij uitstek, kennelijk niet al te grondig geïnformeerd.

Drie dagen later had de AVBB een nieuw standpunt, dat zich nu toespitste op undercoverjournalistiek: "Daarvoor moet volgens de jurisprudentie van de Raad voor Deontologie aan twee essentiële voorwaarden worden voldaan. Ten eerste moet de zaak een voldoende maatschappelijke relevantie hebben. Ten tweede mag er geen andere manier zijn om aan de betrokken informatie te geraken."

Weer mis, want er was geen andere manier om bij Dutroux te geraken. En twee: de AVBB heeft - ook al zou ze dat blijkbaar graag willen - geen bevoegdheid om te decreteren wat 'relevant' is en wat niet. In de hele democratische wereld hebben journalisten en redacties het recht, zelfs de plicht, om zelf te bepalen wat ze relevant vinden, zoals woordelijk staat in de 'verklaring der plichten en rechten van de journalist' van de Internationale Federatie van Journalisten, waar de AVBB zelf bij aangesloten is. "Ik vond de reactie van Deltour niet zo gelukkig", liet Voorhoof zich deze week ontvallen. "Vooral omdat hij straks degene is langs wie de door de AVBB aangekondigde 'zaak' tegen Telefacts moet worden behandeld."

In De zevende dag (VRT) spraken Deltour zelf, Etienne Vermeersch en CD&V-voorzitter Stefaan De Clerck - zij waren wel welkom - vorige zondag bijna in koor: de 'zaak-VTM' moet de aanleiding vormen om eindelijk eens werk te maken van die Raad voor de Journalistiek. Mediaminister Dirk Van Mechelen (VLD) nam het aanbod dankbaar in ontvangst en kondigde aan dat hij op zijn begrotingen van 2001 en 2002 al financiële steun heeft voorzien.

Een van de bevoegdheden van de Raad wordt het doen van 'aanbevelingen' aan de (eveneens uit journalisten bestaande) erkenningscommissie voor beroepsjournalisten van de AVBB. Wie al te vaak uit de bocht gaat, heet het, zou zijn erkenning kunnen verliezen. Maar "enkel in zeer uitzonderlijke gevallen". Nu hoeft geen enkele journalist zich daar veel van aan te trekken. Je kunt perfect erkend beroepsjournalist zijn zonder lid te zijn van de AVBB, en je kunt perfect voor een krant werken zonder nationale perskaart. Het lijkt dan ook te dol om zelfs maar te vermoeden dat er bij de AVBB iemand lol in zou kunnen scheppen moeilijk te doen over perskaarten.

Thomas Siffer is journalist sinds 1987 en vooral bekend als columnist in Flair. Sinds hij er vorig jaar 49 talkshows (Thomas) maakte voor SBS6 heeft hij in Nederland de status van tv-figuur. Wat Siffer fout mag hebben gedaan, weet hij zelf ook niet. "Feit is dat de erkenningscommissie onlangs al mijn facturen van de voorbije 24 maanden opeiste", zegt Siffer. "Ik heb geweigerd. Ik wil wel een overzicht geven van mijn uit journalistiek werk komende inkomsten, maar zo'n doorlichting ervaar ik als pure pesterij en een inbreuk op mijn privacy. Veertien jaar lang was er geen probleem, en nu wel? Het is ermee geëindigd dat ik niet langer word erkend als beroepsjournalist. Ik ben persona non grata. En weet u wat? Het kan mij niks schelen. Ik heb geen perskaart meer, en geen 75 procent korting meer op de trein. De 50 procent korting bij Sabena zal ik niet missen en de 75 procent bij de jaren geleden al opgedoekte Regie voor Maritiem Transport ook niet (lacht)."

Misschien wisten de leden van de commissie, in tegenstelling tot elke Flair-lezeres, niet wie Siffer is. Een monument in de landelijke journalistiek kun je hem ook niet meteen noemen. Maar wat te denken van Gui Polspoel? "U mag lachen", zegt Polspoel, "maar ik was de afgelopen zeven jaar geen erkend journalist. Ik begon in 1994 na mijn vertrek bij de VRT als sportcommentator bij Canal+, toen nog FilmNet. De commissie vond dat als je voor een betaalzender commentaar gaf, dat niet hetzelfde was als voor de VRT of VTM. Ik heb daar heel bizarre discussies meegemaakt, want mijn Franstalige collega's van Canal+ werden wel erkend."

In de commissie zetelen ook mensen van de VRT. Zou het kunnen dat zij boos waren op Polspoel, zoals toen wel meer mensen, en zich wilden wreken? Polspoel zegt "echt geen idee te hebben". Sinds kort is hij eindelijk weer erkend. "Omdat ik me bij die commissie een paar keer ver-schrik-ke-lijk boos ben gaan maken. Ik heb gedreigd om naar het Arbitragehof te stappen. Anderzijds heb ik in die zeven jaar gemerkt dat je die perskaart eigenlijk nergens voor nodig hebt, tenzij voor wat korting hier en daar. Mijn strijd was louter een principekwestie. Het gaat hier om een beschermde titel. Ik ben beroepsjournalist en heb recht op die titel, punt uit."

Wat Polspoel irriteert, is dat mediabonzen als Christian Van Thillo (De Persgroep), Rik De Nolf (Roularta) en sinds kort ook Christina Von Wackerbarth (VRT) wel op simpele aanvraag werden erkend als 'beroepsjournalist' en een nationale perskaart mochten ontvangen. "Terwijl die lui nog nooit één regel hebben gepubliceerd." Maar dat is traditie. Zoals het tot voor kort ook traditie was dat de pr-man van een grote bank had wat Gui Polspoel niet mocht hebben: een officiële perskaart.

Pol Vandendriessche, jarenlang hoofdredacteur van Het Nieuwsblad, verantwoordelijke voor het politieke programma Polspoel & Desmet en nog steeds een gerespecteerde pen in de Wetstraat, is nu ook een procedureel robbertje aan het vechten met de commissie: "Ze doen lastig over het feit dat ik zelfstandige ben en willen al mijn facturen van de voorbije twee jaar. Wel, daar hebben ze geen zaken mee. Vanaf 31 januari, wanneer de oude perskaarten verlopen, ben ik niet langer erkend."

Johan Reygaerts was jarenlang Brussels correspondent voor Het Laatste Nieuws en zegt dat hij ooit naar de AVBB stapte met dit verhaal: "Ik werd uitgenodigd voor een etentje met enkele kabinetsleden van een Brusselse CVP-minister. Ze stelden me voor om tegen betaling van 40.000 frank per maand 'af en toe iets te doen' voor de minister. Een groot verhaal maken over een van zijn plannen, wanneer hij een wenk zou geven. En ervoor zorgen dat als de minister onder vuur zou komen te liggen, dat in de krant in een kleine eenkolommer zou worden afgehandeld. Natuurlijk zei ik nee. Daarop boden ze 60.000 frank. Toen ik bleef weigeren, zeiden ze: 'Ja maar, uw collega van - ik zal de naam van de krant niet noemen - heeft dat wel aanvaard.' Dat leek me nu echt eens iets voor de Raad voor Deontologie. Bij de AVBB zeiden ze me dat ze zich met dergelijke zaken liever niet bezighielden."

"De bond meet al jaren met twee maten. Nu heb je dat getoeter over Thomas Van Hemeledonck. Wie het wereldje kent, weet dat het onder Brusselse gerechtsjournalisten jarenlang een sport was om, telkens als er rellen waren in de gevangenissen van Vorst of Sint-Gillis, er als eerste in een brandweerpak binnen te geraken. Er zijn mensen van de AVBB zelf die zelf zo'n pak in hun auto hadden liggen. Waar ligt het verschil? Ik zal het u zeggen: het ging hier om VTM. De laatste tijd evolueert de Raad meer en meer in de richting van VRT en Vum (uitgever van De Standaard, Het Nieuwsblad en Het Volk, ddc). Het is een machtsinstrument aan het worden in de concurrentieslag met De Persgroep. Toen een paar jaar geleden voor het eerst werd gesproken over die Raad voor Journalistiek, circuleerde op de redacties van de Vum een petitie. Nu staat de hoofdredacteur van De Standaard er zelf voor te pleiten."

Stellen dat de Raad voor Deontologie heeft bijgedragen tot een daling van het aantal rechtszaken tegen journalisten, is alleen houdbaar op Mars. De voorbije jaren zijn alle records verbroken, met schadevergoedingen tot 2 miljoen frank. Als reactie hierop sloot de AVBB een contract af met een verzekeringsgroep. Naar analogie met voor medische fouten beduchte artsen, kunnen journalisten tegen een kleine jaarlijkse bijdrage een polis afsluiten die tot op zekere hoogte beschermt tegen onredelijke schadeclaims.

"Dat is de enige reden waarom er bij ons mensen lid zijn van de AVBB, want zonder lidmaatschap heb je daar geen recht op", zegt hoofdredacteur Danny Ilegems van het niet echt voor een rechtszaak meer of minder terugdeinzende MaoMagazine. Zelf is Ilegems (ex-Humo) bewust geen lid: "En ik ben van plan om dat zo te houden. Ik pik het niet dat de AVBB tegelijk voor juridische bescherming zorgt en er aan de andere kant alles aan doet om mee te werken aan een repressiever klimaat ten aanzien van de pers. In het begin hadden ze die regel die zei dat de tegenpartij moest kiezen: hij kon alleen klacht indienen bij de Raad op voorwaarde dat hij daarnaast geen gerechtelijke stappen ondernam. Niet de twee tegelijk, want anders kan een sluwe advocaat een negatief advies achteraf voor de rechtbank misbruiken. En zal de rechter dat advies meestal wel volgen. De Raad is inmiddels van dat principe afgestapt. Zo zorgt de AVBB ervoor dat het nu vooral makkelijker wordt om een journalist veroordeeld te krijgen. Mijn collega's Hilde Geens en Raf Sauviller zitten nu al met zo'n geval."

De Raad voor Deontologie maakt er geen geheim van dat ze eigenlijk best wel het hulpje van justitie wil zijn, zo is op te maken uit een brief die voorzitter Patrick Martens naar deze krant stuurde: "De Raad kan ook niet verhinderen dat een advies nadien toch wordt benut bij een juridische stap tegen een journalist of medium. Het verhoogt alleen maar de druk om zorgvuldig te zijn."

En bijvoorbeeld ook om je als journalist niet langer te interesseren in de fundraising-acties van Philip Dewinter. Nadat Ilegems en Sauviller daarover bericht hadden in Humo, stapte die naar de RvD. "Er is ook een procedure waarbij de Raad, zoals een raadkamer, oordeelt of een klacht wel gegrond is", zegt Ilegems. "Maar niemand weet volgens welke criteria. Wij werden in elk geval opgeroepen om ons tegen Dewinter te verdedigen. Natuurlijk hebben we onze kat gestuurd. We hebben hen een brief geschreven: 'Als de AVBB zich wil inlaten met een stuk fascist, dan doet ze maar.'"

Denken dat het alleen een marginale groep van journalisten is die de AVBB de rug heeft toegekeerd, is fout. Een dagje rondbellen levert verrassend veel namen op, onder wie ook een verrassend groot aantal redactieverantwoordelijken: Klaus Van Isacker (hoofdredacteur VTM-nieuws), Eric Goens (hoofd Telefacts), Jules Hanot (hoofdredacteur Belga), Stéphane Godfroid (chef-nieuws Belga), om er maar een paar te noemen.

En ook Frank De Moor, lid van de kernredactie van Knack: "Ik heb tweemaal te maken gekregen met die Raad voor Deontologie. Na de eerste 'blaam' ben ik in beroep gegaan, waarna het College voor Deontologie op een fundamenteel punt precies tegenovergestelde poneerde van de Raad. Dan zeg ik: een beetje serieus blijven, hé. Het verwondert me ook niet, als ik zie wie daar allemaal in die Raad zit. Het zijn, voorzichtig uitgedrukt, niet de deskundigen van wie ik lessen in deontologie wil krijgen. Ik ben al jaren geen lid meer - ik ben trouwens niet de enige bij Knack - en weiger nog voor die Raad te verschijnen. Als ik nu hoor dat die nieuwe Raad geboren wordt uit dezelfde AVBB-schoot, dan zie ik niet meteen een reden om mijn houding te veranderen. De vertrouwensbreuk is te groot. En als u het mij vraagt: journalisten die zich lid maken van de AVBB, doen dat enkel vanwege de 75 procent korting op de trein."

Het is niet zeker of de verantwoordelijken van de AVBB dat erbij hebben verteld toen ze minister Van Mechelen zover kregen om zich ertoe te verbinden jaarlijks 82.000 euro vrij te maken voor de Raad voor Journalistiek.

'En nu dat getoeter over Van Hemeledonck. Terwijl het onder gerechtsjournalisten jarenlang een sport was om bij rellen in de gevangenissen van Vorst of Sint-Gillis er als eerste

in brandweerpak binnen te geraken'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234