Dinsdag 23/07/2019

Brexit

“Voor sommige brexiteers is de EU in zekere zin nog bedreigender dan de nazi’s”

Wie de politieke situatie in Westminster van een soundtrack wil voorzien, komt al snel uit bij ‘Anarchy in the UK’ van The Sex Pistols. Beeld REUTERS

De brexitcampagne had iets van een kwajongensstreek, zegt de Ierse historicus Fintan O’Toole, maar dat hield op zodra de gevolgen duidelijk werden. De overwinning van de brexiteers was meteen ook hun nederlaag. Ze hadden helemaal geen plan.

Zoekend naar het sentiment achter de brexit belandde de Ierse historicus Fintan O’Toole bij Vijftig tinten grijs. In de verbeelding van de upperclass-brexiteers, zo schrijft hij in zijn net verschenen boek Heroic Failure – Brexit and the Politics of Pain, heeft Lady Britannia een halve eeuw lang met klemmen om haar tepels en een gagball in haar mond in de geheime Rode Kamer van het hoofdkwartier van de Europese Unie gehangen.

Een onderdrukkingsfantasie, in de negatieve betekenis van het woord, die volgens O’Toole vooral wordt belichaamd door twee leden van de gevestigde orde die strijden voor een zo hard mogelijke brexit: Boris Johnson en Jacob Rees-Mogg. Niet toevallig een duo dat afkomstig is uit de gegoede klasse en gevormd is door de beroemdste van alle kostscholen: Eton.

Brits wereldrijk

“Het zijn nakomelingen van het Britse wereldrijk”, zegt O’Toole. “Ze hebben hun macht verloren, maar niet hun imperiale manier van denken. Er zijn maar twee opties in dat denken: dominantie en overgave. Twee extremen. Waar de Britse gevestigde orde ooit de wereld beheerste, voelt die zich nu onderdrukt door regels en richtlijnen, ook wel Red Tape genoemd. De brexit moest daar een einde aan maken, met een opstand tegen een ondraaglijke onderdrukking, gevolgd door de vorming van een nieuw wereldrijk, een Empire 2.0.”

Van dat plan is weinig terechtgekomen. Theresa May heeft met Brussel een deal gesloten die door de brexiteers wordt gezien als een totale onderwerping aan de Christian Greys van de Europese Unie.

‘Global Britain’ is vooralsnog niets meer dan een slogan. Boris Johnson is na zijn aftreden in de politieke wildernis beland en Jacob Rees-Mogg faalde in zijn poging om Theresa May af te zetten. Wie de politieke situatie in Westminster van een soundtrack wil voorzien, komt al snel uit bij Anarchy in the UK van The Sex Pistols.

Fintan O'Toole Beeld RV Frank Miller

O’Toole, tevens columnist voor The Irish Times, betoogt in zijn boek dat de brexiteers van hoog naar laag worden verenigd door een hang naar slachtofferschap. ‘Sadopopulisme’, noemt hij dat. Die neiging, en het hardnekkige idee onderdrukt te worden, zijn volgens hem historisch gegroeid. Zeker bij figuren als Boris Johnson, die het standpunt huldigt dat het doel van de EU in wezen weinig verschilt van dat van de Romeinen, Napoleon en Hitler.

“Het is vreemde logica, maar soms lijkt het wel alsof de Britten, misschien moet ik zeggen ‘de Engelsen’, het jammer vinden dat ze niet door de nazi’s zijn bezet, dat ze nooit de kans hebben gekregen hen op eigen bodem te verslaan. Vandaar al die fantasieën in boekverfilmingen als SS-GB en Fatherland. De ene gaat over de bezetting van het eiland door de nazi’s, de andere over een overwinning van het Derde Rijk.

“Wat tot op de dag van vandaag meespeelt, is dat de Britten de oorlog wonnen en de vrede verloren. Oude vijanden als Duitsland, Italië en Japan floreerden na de oorlog, net als de landen die door de Britten waren gered, zoals Nederland en Frankrijk. Maar dit land was failliet en heeft nooit de kans gegrepen om grondig te moderniseren. Het heeft voor een gevoel van onrechtvaardigheid gezorgd, iets waar ik wel sympathie voor heb.

“Hooghartig wezen de Britten in 1951 het lidmaatschap van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal af. Kort erna maakte de Suez-crisis (een conflict tussen o.a. Groot-Brittannië en Egypte over het bezit van en de toegang tot het Suez-kanaal, red.) definitief een einde aan de imperiale waan. Later werden er dijken gebouwd tegen deze oceaan van zelfmedelijden. Door de ontwikkeling van de verzorgingsstaat bijvoorbeeld, het optimisme van de swinging sixties, en de toetreding tot de EEG. Maar die dijken zouden het begeven, onder andere doordat de verzorgingsstaat weer is ontmanteld.”

De toetreding tot de EEG werd door de Britten beschouwd als een overgave, het idee van Groot-Brittannië als kolonie van Europa werd geboren. Tegelijkertijd fungeerde de toetreding als een schaamlap voor xenofobie, schrijft u.

O’Toole: “In de jaren 60 was hier sprake van openlijk racisme tegen immigranten uit de voormalige wingewesten. Er heerste een angst dat zij de dominante partij zouden worden, dat het voormalige wereldrijk het moederland zou gaan bezetten. In 1968 hield het conservatieve parlementslid Enoch Powell een beruchte toespraak waarin hij betoogde dat de massa-immigratie zou leiden tot ‘rivieren van bloed’. Dat ging velen te ver, immigratie werd een taboeonderwerp.

“Sindsdien wordt kritiek op Europa hier gebruikt als een nette manier om kritiek te leveren op immigratie. Iemand als Nigel Farage (voormalig leider van de UKIP, red.) bestempelde de EU, met steun van de rechtse tabloids, als een organisatie die dankzij het vrije verkeer van personen massa-immigratie in de hand werkte. De omstreden UKIP-poster met daarop een foto van een stroom vluchtelingen en de tekst Breaking Point – The EU has failed us all was daar een voorbeeld van.”

Don’t mention the war! is dankzij John Cleese een iconische uitspraak in Groot-Brittannië, maar nergens wordt er meer over de oorlog gesproken dan hier. Theresa May is onlangs nog vergeleken met Neville Chamberlain en Boris Johnson wordt door sommigen beschouwd als nazaat van Winston Churchill. Hoe verklaart u dat?

“Margaret Thatcher heeft een kans gemist om de oorlog definitief te beëindigen. Na de Duitse hereniging in 1990 had ze Helmut Kohl de hand moeten schudden bij de Brandenburger Tor. Dat deed ze niet. In plaats van het verleden af te sluiten, keerde ze ernaar terug. Thatcher had letterlijk een kaart van de nazi-veroveringen in haar beroemde handtas en beschouwde de Duitse hereniging als een gevaar. Ze was bang voor het ontstaan van een nieuw Groot-Duitsland, in de hoedanigheid van een Europese Unie. Voor sommige brexiteers is de EU in zekere zin nog bedreigender dan de nazi’s, omdat ze nu te maken hebben met faceless democrats, en die zijn nu eenmaal lastiger te bestrijden dan een leger op het Noordzee-strand.”

U beschouwt de Falkland-oorlog (de strijd tussen Groot-Brittannië en Argentinië over de Falklandeilanden in 1982, red.) als een soort verre voorloper van de brexit.

“Dat was een belangrijke imperiale oprisping. Bijzonder interessant was de retoriek van Thatcher die zei dat ‘we’ waren binnengevallen. De Falklands stonden voor het romantische Engeland van weleer, een landelijke, blanke natie zonder desolate fabrieken. Het gaf de Britten de kans hun macht te herontdekken, te laten zien wat voor een fantastische schepen ze bezaten, gebouwd op werven die Thatcher korte tijd later zou sluiten.

“Bovenal, ze konden de wereld eindelijk tonen dat ze, op een veilige afstand van 8.000 mijl, met vastberadenheid en vindingrijkheid een fascistische bezetter konden verslaan. De Argentijnse junta deed dienst als de nieuwe nazi’s.”

Waar komt volgens u de steun vanuit de arbeidersklasse vandaan voor de Old Etonians met hun brexitverlangens?

“Veel leden van arbeidersklasse voelen pijn en willen daar betekenis aan geven. De EU heeft weinig met die problemen te maken, maar doet dienst als denkbeeldig onderdrukker. De pijn van de arbeidersklasse is echt, en te verhelpen, maar niet door voor of tegen een brexit te stemmen. Het nostalgische nationalisme dat achter de brexit zit, verenigt de arbeiders met de Old Etonians, brengt deze twee klassen samen. Het briljante van de slogan ‘Take Back Control’ die gehanteerd werd door het Leave-kamp, was het middelste woord. ‘Back’ suggereert dat er ooit een tijd was waarin je controle had. Dat geldt natuurlijk voor de heersende klasse, maar in zekere zin ook voor de working class via vakbonden en de Labour Party.”

Pro-brexit-betogers. Beeld Photo News

U legt in uw boek ook een verband tussen brexiteers, Boris Johnson met name, en punkers als The Sex Pistols.

“De punkers hadden eenzelfde fascinatie met onderdrukt-zijn, het verheerlijken van pijn lijden en nazi-symboliek. Herinner je je het bondagepak van Johnny Rotten? Of dat interview waarin hij ‘Omdat ze dom zijn’ antwoordde op de vraag waarom hij mensen bespuugde op King’s Road?

“Als je de memoires leest van Malcolm McLaren, de peetvader van de punk, krijg je hetzelfde gevoel als bij het lezen van het boek The Bad Boys of Brexit van Arron Banks. Net als McLaren en Rotten worden de brexiteers gedreven door de wil om herrie te schoppen, het establishment uit te dagen.

“Neem de slotregel uit ‘Pretty Vacant’ van The Sex Pistols: ‘And we don’t care.’ Dat tref je ook aan bij Boris Johnson, die in zijn tijd als Daily Telegraph-correspondent in Brussel genoot van het rumoer die zijn deels verzonnen artikelen over EU-richtlijnen over de vorm van bananen en de grootte van condooms veroorzaakten in Londen. De brexitcampagne had iets van een kwajongensstreek, maar dat hield op zodra de consequenties duidelijk werden.”

Het bezit van de zaak is het einde van het vermaak, zeggen we in Nederland. Bedoelt u dat?

“Ja, the finest hour van de brexiteers was meteen ook hun nederlaag. Herinner je je de schrik op het gezicht van Boris Johnson op de ochtend na de uitslag van het referendum? Het was zijn bedoeling geweest een gevecht aan te gaan, zichzelf in een goede positie voor het leiderschap te manoeuvreren, maar niet om te winnen.

“Het was voor de brexiteers onmogelijk de macht te grijpen. Er lag geen plan, geen strategie, niemand wist wat de brexit zou betekenen. Een soort turbo-neoliberaal Singapore van het Westen, of het tegenovergestelde, de wederopbouw van de verzorgingsstaat waar miljoenen minder bedeelde brexitstemmers naar verlangen. Met het verdwijnen van de denkbeeldige vijand verdween ook het bestaansrecht van de brexiteers. Er waren geen EU-richtlijnen meer om zich tegen af te zetten.”

Pro-brexit-betogers in Londen. Beeld Photo News

Brexit, zo schrijft u, moest een heroïsche nederlaag worden, een typisch Brits fenomeen.

“Dat klopt. George Orwell merkte al eens op hoe vreemd het is dat Britten met zoveel genoegen denken aan heroïsche nederlagen, zoals de Charge van de Lichte Brigade op de Krim in 1854, het gruwelijke einde van de overmoedige generaal Gordon in Khartoem, de heldhaftige dood van de ontdekkingsreiziger Robert Falcon Scott op Antarctica. De Geest van Duinkerken valt in dezelfde categorie. Maar ze zijn eigenlijk een symbool van Britse macht, omdat de Britten zich in al hun superioriteit heroïsche nederlagen konden veroorloven.

“Dapper vechten en stoïcijns pijn lijden wordt binnen de heersende klasse gezien als karaktervorming. Die mentaliteit wordt al op de kostschool aangeleerd. Het hoogst haalbare is winnen, als underdog, tegen alle verwachtingen in. Vandaar dat verlangen naar een No Deal-Brexit, een uitgelezen kans voor de brexiteers om te laten zien hoe sterk en moedig ze zijn. Kijk bijvoorbeeld hoe vaak Jacob Rees-Mogg begint over de Slag om Azincourt, de onverwachte zege van de Engelsen op een Franse overmacht tijdens de Honderdjarige Oorlog. Die oorlog zou er overigens toe leiden dat de Engelsen een deel van Frankrijk zouden verliezen, maar dat wordt voor het gemak vergeten.”

U bespeurt bij de brexiteers ook recentere invloeden, bijvoorbeeld de harde mentaliteit van de zakenwereld in de Londense City.

“Rees-Mogg en Farage zijn kinderen van de City, de plek waar ze hun rijkdom hebben vergaard. Farage mag graag pochen over de ochtend waarop hij een fortuin vergokte in de zinkhandel. Rond het middaguur ging hij naar de kroeg. Toen zijn baas hem vroeg waar hij heen dacht te gaan, zei Farage: ‘Ik kan blijven zitten en nog meer verliezen, als je wilt.’ Het deerde hem niet want het ging over andermans geld.

“Zo is het met de brexit ook. De risicocultuur van de bankenwereld heeft de politiek geïnfiltreerd. Uiteindelijk zijn het niet de leiders die pijn lijden, maar de gewone burgers. Het Verenigd Koninkrijk kan zo inderdaad de status van kolonie krijgen, waardoor die duistere en sadomasochistische fantasie werkelijkheid wordt. Een mislukking, maar dan zonder de heroïek.”

Lees ook: De Britten blijven bij hun brexit: “We willen ons land terug”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden