Donderdag 06/10/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

‘Voor Russen betekent het woord fascisten niet veel meer dan ‘zij die niet aan Russische kant staan’’

Granaten liggen verspreid op de grond bij een Oekraïense tank in de Donetsk-regio. Beeld REUTERS
Granaten liggen verspreid op de grond bij een Oekraïense tank in de Donetsk-regio.Beeld REUTERS

Was de Russische invasie van Oekraïne een verrassing? Niet helemaal, als je er de Russische boom aan antiwesterse en geweldsverheerlijkende literatuur van de laatste tien jaar op naslaat.

Jorn Lelong

Wanneer Vladimir Poetin eind februari in een hallucinante toespraak een ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne aankondigt, heeft hij naar eigen zeggen de ‘demilitarisatie en denazificatie’ van zijn buurland als doel gesteld. Een uitspraak die internationale waarnemers met verstomming slaat. Toch zal de verbazing voor de gewone Rus heel wat minder groot geweest zijn. Volgens de in Rusland geboren journalist en politiek wetenschapper Sergej Sumlenny is de oorlog niet meer dan de daad bij het woord, na een jarenlange propagandistische campagne waarmee de hearts and minds van de Russische bevolking klaargestoomd werden voor een oorlog met het Westen.

“Zo’n vijftien jaar geleden kreeg je in Rusland een boom aan fictieboeken en pseudo-geschiedenisboeken die het verleden van Rusland en militaire veldslagen verheerlijken”, zegt Sumlenny aan de telefoon. “Eerst kwamen ze van de hand van een groep freaks. Maar dan zag het Kremlin hoe het die middelen kon gebruiken voor zijn eigen politieke doelen.”

Rusland-kenner Hubert Smeets, van het journalistiek platform Raam op Rusland, beschrijft in zijn boek De Wraak van Poetin hoe de president aanvoelde hoe er in zijn land een voedingsbodem was ontstaan voor een nieuw soort geschiedschrijving. In die lezing zijn westerse landen en de oude Sovjetstaten, Oekraïne op kop, bezig de geschiedenis te vervalsen om Rusland in een kwaad daglicht te stellen. “De gebeurtenissen uit het verleden moeten worden geschetst op een manier die de nationale trots voedt. We kunnen niet toestaan dat iemand ons een schuldgevoel opdringt”, zegt Poetin in 2007 op een congres van Russische geschiedenisleraren.

Om de geschiedenisleraren wat op weg te helpen, brengt historicus Aleksandr Filippov datzelfde jaar De nieuwste geschiedenis van Rusland uit, een standaardwerk dat de toon moest zetten voor de nieuwe leerboeken. Filippov omschrijft er Rusland als een land dat anders is dan alle andere. Hoewel hij de hongersnood en zuiveringen uit de jaren 30 niet negeert, vergelijkt hij Stalin als een ‘effectieve manager’ die Rusland tot één staat had gesmeed, net zoals rijkskanselier Bismarck dat met Duitsland had gedaan.

Die periode worden honderden pseudo-geschiedkundige boeken en historische romans geschreven die de rehabilitatie van Stalin compleet maken, zoals Stalins repressie: een grote leugen, Stalinistisch handboek of Geen spijt, maar trots: de waarheid van het stalinistische tijdperk. “In grote boekenwinkels in Moskou vond je hele rijen met dat soort boeken vooraan in de winkel”, zegt Smeets.

Journalist en politiek wetenschapper Sergej Sumlenny. Beeld
Journalist en politiek wetenschapper Sergej Sumlenny.

Het herschrijven van de geschiedenis beperkt zich niet tot de periode van Stalin. Plots komt de hele negentiende en twintigste eeuw aan bod. In tal van ‘popodantsy’ (tijdreizigers)-boeken reïncarneren superhelden in het lichaam van een historische Russische figuur, waarna die de geschiedenis herschrijft zoals het had moeten lopen. Zo ontwaakt in Tsaar van de toekomst het hoofdpersonage in het lichaam van de laatste Russische tsaar Nicolas II. Eigenhandig steekt hij een stokje voor de Russische Revolutie, verslaat hij de Britten en verovert hij Istanbul.

“Ook op school vertelden onze leerkrachten dat soort wat-als-verhalen”, herinnert Sumlenny zich. “Onze leerkracht vertelde dat de geschiedenis er heel anders had kunnen uitzien als koningin Elizabeth het huwelijksaanbod van ‘Ivan de Verschrikkelijke’ had aanvaard, want dan hadden we het grote rijk gekregen dat we verdienden. Alles draait om de mythe dat Rusland op tal van momenten dicht bij werelddominantie stond, maar dat het Westen ons telkens die kans heeft afgenomen.”

Een groot misverstand volgens Sumlenny is dat Rusland sinds de Tweede Wereldoorlog vooral anti-Duitsland is, terwijl de Britten en later de Amerikanen veeleer als boeman gezien worden. Veel populair-historische boeken mijmeren net over een alliantie tussen Rusland en nazi-Duitsland, waarbij Stalin en ‘kameraad’ Adolf Hitler, in Russisch legerkostuum, tegen de Amerikanen vechten. Dat Hitler zijn aanvankelijk niet-aanvalsverdrag met Stalin verbrak, is een trauma dat in tal van boeken verwerkt wordt. “Voor Russen betekent het woord fascisten niet veel meer dan ‘zij die niet aan Russische kant staan’.”

Dat brengt ons bij Oekraïne. Sinds 2010 speelt het land een hoofdrol in tal van Russische films, strips en romans die militair geweld verheerlijken. De rode draad daarin is dat Oekraïne niet meer is dan een marionet van de Amerikanen. In boeken als Oekraïense hel: het is onze oorlog wordt duidelijk dat er voor de Russen niks anders op zit dan de wapens op te nemen tegen de Oekraïense nazi’s. “Eigenlijk gaan alle boeken over hetzelfde”, zegt Sumlenny. “Rusland is eeuwig, net als de westerse haat voor Rusland.”

Volgens hem getuigt het van luiheid en onwetendheid dat westerse beleidsmakers en journalisten jarenlang de Russische propaganda genegeerd hebben. Toch blijft het de vraag of de vele boeken het beeld van de Russische bevolking ook veranderd hebben, of dat ze eerder een reflectie waren van ideeën die sowieso al mainstream waren. “Je kunt geen propaganda voeren met ideeën waar geen draagvlak voor is”, zegt Sumlenny. Dat volgens peilingbureau Levada nog steeds driekwart van de Russen achter het beleid staat, geeft hem wat dat betreft gelijk.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234