Dinsdag 11/05/2021

ReportageOeigoeren in Turkije

Voor onderdrukte Oeigoeren kan heilige oorlog als lokroep klinken: ‘Als vijfhonderd van ons opstaan tegen Peking, volgt de rest’

null Beeld Nicola Zolin
Beeld Nicola Zolin

Vreedzame bewegingen om de positie van Oeigoeren in China te verbeteren, boeken maar langzaam resultaat. Daardoor kunnen beloften van een heilige strijd betoverend werken op wanhopige Oeigoeren, hoe slecht geweld ook is voor hun internationale imago.

Het begon met clandestiene jihadistische filmpjes, stiekem bekeken op de mobiele telefoon. Bezit van zulke videoclips is levensgevaarlijk voor een Oeigoer in China, wist Omar (49), maar de lokroep van de zangerige mannenstem in het filmpje was onweerstaanbaar. “Ze zeggen: Oost-Turkestan kan niet met woorden worden bevrijd. Ik herkende me zo in die boodschap.”

‘Oost-Turkestan’ is het Oeigoerse woord voor zijn thuisland, de Chinese provincie Xinjiang. Het woord hardop uitspreken is in China al riskant, laat staan oproepen tot een heilige oorlog. Toch hoorde Omar enkele jaren geleden geruchten dat in Noord-Syrië een heel leger klaarstond om tegen de Chinese Communistische Partij op te trekken. “Wie meevocht, zou 150.000 Amerikaanse dollar soldij krijgen”, zegt Omar, wiens echte naam bij de redactie bekend is. In 2015 waagde hij de grote sprong. Xinjiang was dan nog niet de openluchtgevangenis die het tegenwoordig is. Zodra hij een paspoort had, vertrok hij met zijn vier zonen naar Turkije. Daar was vervoer naar de poreuze Syrische grens snel geregeld.

Omar, die zegt nog geen kip de nek te kunnen omdraaien, dacht zijn levensbestemming te hebben gevonden. “In het buitenland voeren Oeigoeren politieke actie voor Oost-Turkestan, en sommigen sluiten geweld niet uit. Zo’n vrijheidsstrijder wil ik ook zijn.”

Met zijn bril en bleke, smalle handen oogt hij niet als een vechtjas, maar als de ambtenaar die hij in een vorig leven was. Als jonge Oeigoerse intellectueel dacht Omar het Chinese systeem van binnenuit te kunnen veranderen. Hij trad zelfs toe tot de Communistische Partij, maar hoe hard hij ook werkte, hij bleef de eeuwige tweede.

“Waarom staat er altijd een Han-Chinees boven mij? Waarom zijn Han de baas in mijn land?” Met die vragen maakte hij zich niet populair, dus leerde hij ze in te slikken. Vervolgens verdween zijn belangstelling voor een carrière. Steeds vaker verzuimde hij, tot hij ‘wegens gebrekkige motivatie’ in 2006 uit de partij werd gezet. “Zoals zoveel Oeigoerse intellectuelen was ik zoekende naar een beweging die iets doet voor mijn volk.”

Arrestaties en executies

Sinds 1949 hebben Oeigoeren geprobeerd verandering te brengen in hun benarde situatie. Peking houdt hun thuisland als Chinese provincie onder de knoet met een door Han-Chinezen gedomineerd bestuurssysteem en een forse politie- en legermacht. Opstandigheid wordt met arrestaties en executies bestraft. Wie zich niet als Chinese modelburger gedraagt, is per definitie verdacht.

Meedoen in het Chinese systeem, woeste aanvallen met landbouwvoertuigen en brandbommen of het mobiliseren van de internationale publieke opinie: wat Oeigoeren ook proberen om meer zelfstandigheid te krijgen, elke strategie faalt. De wereld negeert de Oeigoerse kwestie. Zeker sinds, door toedoen van China, Oeigoerse groeperingen in 2001 op de internationale lijst van terroristische organisaties zijn beland, branden buitenlandse regeringen er liever hun vingers niet aan.

null Beeld

In die hopeloosheid werd Omar, die na zijn ontslag door China zwierf als weinig succesvol handelsreiziger, betoverd door de obscure jihadistische organisatie Turkestan Islamitische Partij (TIP). Die openbaarde zich door in 2008 met dreigementen de Olympische Spelen in China te ontregelen. Bomaanslagen op stadsbussen, een mislukte vliegtuigkaping en slachtpartijen op markten en stations volgden, maar het blijft onduidelijk wie er echt achter zit. Het geweld kan ook voortkomen uit de frustratie over de Oeigoerse achterstelling op de Han. Sommige Oeigoeren speculeren zelfs dat de Chinese overheid TIP en haar schimmige islamistische voorlopers heeft verzonnen om de repressie van de ruim 13 miljoen Oeigoeren in Xinjiang te rechtvaardigen.

TIP bestaat wel degelijk, al is over de slagkracht van de groepering weinig bekend. Voorlopers van de organisatie opereerden in allianties met de taliban in Afghanistan. Wanneer de banden tussen China en Afghanistan verbeteren, verhuist TIP in 2013 naar Syrië, op zoek naar bondgenoten tegen China. Bij Islamitische Staat, aan Al Qaida gelieerde groepen of militanten die Turkse troepen in Syrië ondersteunen, duiken regelmatig Oeigoeren op. De schattingen over het aantal Oeigoeren in Syrië lopen sterk uiteen en zijn oncontroleerbaar: enkele duizenden tot 10.000 Oeigoeren vechten daar, in de hoop dat de internationale jihad bij wijze van wederdienst China als het volgende doelwit kiest.

Het leven bij TIP omschrijft Omar als hard, saai en vol religieuze preken. “Er was geen leger, er was geen geld. Of je nu hier of in China martelaar wordt, maakt voor een goede moslim niet uit, zeiden ze, dus over de bevrijding van Oost-Turkestan mocht niet worden gesproken.” Die missie is kansloos. Xinjiang is hermetisch van de buitenwereld afgesloten en het Chinese veiligheidsapparaat houdt alle activiteiten van Oeigoeren wereldwijd met argusogen in de gaten.

Desillusie

Wanneer Omar na veertien weken militaire training in Syrië wordt ingezet, komt hij op een uitkijkpost terecht. “Alleen de jonge, alleenstaande mannen werden opgeleid voor de hoogste eer in het kamp: het plegen van aanslagen. Ik moest het Syrische regeringsleger in de gaten houden. Wat een ontgoocheling. Ik heb mijn land niet verlaten om andermans oorlogen te voeren.” Wanneer hij medestrijders bij bosjes zag sneuvelen, werd hij bang. “Ik was zo nutteloos dat ik werd ingedeeld bij de afwasploeg, tot ik toestemming kreeg om terug naar Istanbul te gaan.”

Daar bivakkeerde hij gedesillusioneerd met zijn zoons op een stapelbed, tot de hulporganisatie Uyghur Help zich over hem ontfermde. “We stellen geen vragen, we oordelen niet, we helpen. Voedsel, een opleiding voor kinderen en sollicitatietraining voor volwassenen: deradicalisering begint met je leven op orde krijgen”, zegt Abduweli Ayup, de drijvende kracht achter Uyghur Help.

TIP benaderde Omar opnieuw, maar hij bedankte voor nieuwe opdrachten. “Ik had twintig maanden in de woestijn gezeten, onder leiding van achterlijke boerenjongens die nauwelijks konden schrijven. Uyghur Help had de intellectueel in mij herkend en me aan passend werk en een nieuwe vriendenkring in Istanbul geholpen. Ik weet nu dat een goede moslim geen geweld gebruikt.”

Voorbereiden op de strijd

Omdat hun godsdienst in Xinjiang zo streng aan banden wordt gelegd, storten veel Oeigoeren zich na vertrek fanatiek op de islam. Alim en Amilah, een Oeigoers echtpaar dat niet hun echte namen gebruikt, waren “nooit echt religieus”, maar tegenwoordig hullen ze zich van top tot teen in het zwart. ’s Ochtends bidden, daarna hardlopen, militaire theorie, gevolgd door meer gebeden en godsdienstles: twee jaar brachten ze zo hun dagen door in een opleidingskamp van TIP in Syrië. Nu wachten ze in Istanbul op het ultieme gevecht tegen China.

Alim blijft geloven dat het op een dag zover is: “Ik spaar mezelf voor die strijd, voor die tijd sterven is verspilling. Als er vijfhonderd Oeigoeren opstaan tegen Peking, volgt de rest en branden alle Chinese machtsbolwerken af.” De vrijwel ongeletterde zoon van een veehouder vindt het wel frustrerend dat hij in Istanbul niets heeft aan de vaardigheden die hij in de woestijn opdeed. “Met militaire kennis kan ik mijn gezin niet onderhouden.”

Amilah, die zegt haar man “in alles te volgen”, denkt de laatste tijd weleens dat haar kinderen een beter leven hebben met een levende vader dan met een dode martelaar. Bovendien hebben Oeigoerse extremisten niets bereikt, terwijl de taaie lobby van activisten wel vruchten begint af te werpen, zoals westerse sancties tegen China. “De slechte ervaringen van TIP-strijders hebben de Oeigoerse gemeenschap wakker geschud. Inmiddels beseft vrijwel iedere Oeigoer dat extremisme niet de juiste weg is”, zegt Ayup. Er hoeft echter maar één Oeigoer een aanslag te plegen, binnen of buiten China, en de gemeenschap staat in een slecht daglicht. Dan is het gedaan met de internationale sympathie die de Oeigoeren op dit moment genieten.

Daarom zijn Oeigoeren in Turkije als de dood dat jihadisten en andere extremisten vat krijgen op hun gemeenschap, of dat Oeigoeren die met China onder één hoedje spelen, een terroristisch incident uitlokken. De minderheid die geweld niet schuwt, heeft de Chinese regering immers jaar in, jaar uit voorzien van het ultieme argument om alle Chinese moslims als potentiële terroristen te behandelen.

Genocide

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan sprak als enige leider van een moslimland al in 2009 over genocide. Na dodelijke rellen tussen Han-Chinezen en Oeigoeren verhardde de repressie aanzienlijk. Duizendvijfhonderd Oeigoeren werden gearresteerd, 26 van hen werden ter dood veroordeeld.

Een jaar na de rellen hingen in de hoofdstad van Xinjiang al 40.000 beveiligingscamera’s als voorbode van de nietsontziende digitale surveillance van moslimminderheden die nu gemeengoed is. Tegenwoordig is er in China geen moskee te vinden zonder apparatuur die registreert wie er naar de moskee gaat en wat daar wordt besproken. Wie vaak gaat, komt in aanmerking voor de beruchte heropvoedingskampen, waar volgens schattingen van de Verenigde Naties zo’n miljoen Oeigoeren en andere moslims in zijn verdwenen.

Nu andere landen het Chinese Xinjiang-beleid als volkerenmoord bekritiseren, neemt Erdogan het woord genocide niet meer in de mond. Ook melden Oeigoeren in Turkije dat hun aanvragen voor het Turks staatsburgerschap langzamer worden behandeld, dat ze worden gearresteerd en onder druk gezet om niet tegen China te protesteren.

China maakt Turkije het hof, bijvoorbeeld met 15 miljoen coronavaccinaties en miljardeninjecties in het Turkse Soevereine Vermogensfonds. Dat kan meer worden, als Turkije een uitleveringsverdrag met China activeert. Peking beschouwt Oeigoeren die met een vlaggetje van Oost-Turkestan zwaaien als separatisten en is erop gebrand Oeigoeren in handen te krijgen die vanuit Turkije naar de jihadistische heksenketel in het Midden-Oosten afreizen. Vandaar dat het vooruitzicht op het uitleveringsverdrag de ruim 50.000 in Turkije wonende Oeigoeren de stuipen op het lijf jaagt.

Erdogan tekende het uitleveringsverdrag in 2017, nadat het proces van toetreding tot de Europese Unie tot stilstand was gekomen. Hij was niet de enige. Volgens de Chinese staatsmedia heeft China met ruim tachtig landen uitleveringsverdragen gesloten. Destijds verdrongen staatshoofden elkaar om met China samen te werken en zo’n uitwisselingsverdrag stemde Peking gunstiger bij het onderhandelen over felbegeerde zaken zoals handel, panda’s en Chinese investeringen.

Kapitaalinjectie

Modernisering van het Turkse spoor, horden Chinese toeristen, bruggen en kerncentrales: Turks-Chinese samenwerking werd weliswaar groots aangekondigd, maar de opbrengst was voor Turkije in de praktijk onbevredigend, zegt Selcuk Colakoglu, een specialist in Turks-Chinese betrekkingen. China blijft wantrouwend over Turkije, dat de roerige Oeigoeren al decennia de hand boven het hoofd houdt. Dus werd Turkije niet de gedroomde spil in het mondiale netwerk van handelsroutes dat China over de Euraziatische landmassa uitrolt. De Chinese treinlijnen naar de Europese markt gaan om Turkije heen, in plaats van erdoorheen. Op zee is het hetzelfde liedje.

Volgens Colakoglu hebben Turkije en China onrealistische verwachtingen van elkaar. “China wil dat we openlijk hun Xinjiang-beleid steunen, dan komt het geld wel. Wij willen de baas over onze politiek en economie blijven. Het is bijna onmogelijk het Turkse publiek de Chinese positie inzake Xinjiang te verkopen.”

Maar als China een spectaculair economisch reddingsplan wil financieren, liggen de kaarten wellicht anders. Zeker nu de Turkse lira in het slop zit, aldus Colakoglu: “Turkije is niet zo afhankelijk van China dat Peking een stok heeft om mee te slaan, maar wortels heeft het genoeg. Een kapitaalinjectie van 10, 20 miljard dollar op jaarbasis is aantrekkelijk, en het covidvaccin is een mogelijke bonus. Stel dat Peking Turkije een fabriek voor vaccinproductie aanbiedt. Dan kan onze toeristische sector al voor de zomer open.”

Die zoete wortels heeft Erdogan echter nog niet aan de Chinezen ontfutseld. Tot die tijd zwijgt hij liever over China en de Oeigoeren. Ondertussen leggen zijn politieke opponenten hem het vuur aan de schenen, door nadrukkelijk aandacht op de Oeigoeren te vestigen. In de wijk Zeytinburnu in Istanbul grijpt de centrumrechtse nationalistische partij IYI de vrijdagse drukte aan voor een ‘martelarenherdenking’.

Terwijl de meeste Turken na het middaggebed hun matjes oprollen, verzamelt een veertigtal Oeigoeren zich rond Bugra Kavuncu, voorzitter van de lokale IYI-afdeling. Met gebalde vuisten beschuldigen sprekers China van orgaanroof, verkrachting en andere wandaden in “concentratiekampen in nazistijl”. In de kleurige caravan van IYI staan de zoetigheden klaar die volgens de traditie namens nabestaanden worden uitgedeeld.

In de Istanbulse wijk Zeytinburnu verzamelen moslims zich voor het vrijdaggebed. De nationalistische partij IYI houdt er vervolgens een ‘martelarenherdenking’. Beeld Nicola Zolin
In de Istanbulse wijk Zeytinburnu verzamelen moslims zich voor het vrijdaggebed. De nationalistische partij IYI houdt er vervolgens een ‘martelarenherdenking’.Beeld Nicola Zolin

Factor in Turkse politiek

Voor deze nieuwe partij komen de Oeigoeren als geroepen. IYI is een afsplitsing van de rechts-nationalistische MHP en concurreert met die partij om stemmen. Voor nationalistische Turkse politici is solidariteit met Oeigoeren, Azeri’s, Oezbeken, Turkmenen en andere Turkse volkeren een belangrijk onderwerp. Misschien moet de grote concurrent, de MHP, als regeringspartij meewerken aan dat uitleveringsverdrag, dus positioneert IYI zich alvast als boezemvriend van de Oeigoeren. Andere politieke partijen helpen Oeigoeren ook, maar in stilte.

“We moeten de Oeigoerse stem versterken”, zegt Kavuncu. Zoals veel Turken heeft hij diepe banden met Oost-Turkestan. Zijn Oezbeekse grootouders zijn er geboren, zijn ouders waren bevriend met Oeigoerse nationalisten in ballingschap en nu is het zijn beurt, zegt hij. “Onze steun voor de Oeigoeren is puur een mensenrechtenkwestie. We zijn niet tegen samenwerking met Peking inzake terrorismebestrijding, als China transparant zou zijn over de situatie in Xinjiang. Wat gebeurt daar? Waarom krijgen veel Oeigoeren in Turkije geen informatie van de Chinese overheid over hun verdwenen familieleden? Op die vragen geeft China geen antwoord.”

En daarmee zijn de Oeigoeren ineens een belangrijke factor in de Turkse politiek. Dat is niet zonder persoonlijke risico’s, ondervond Nursimangul Abdurashid, een jonge Oeigoerse carrièrevrouw die voor een bank in Istanbul werkt. Ze werd op de Turkse televisie tot terrorist bestempeld, nadat ze op uitnodiging van IYI in het parlement had gesproken over haar ouders en twee broers. Die zijn na een heropvoedingskamp tot zware gevangenisstraffen veroordeeld – dat is alles wat ze over haar dierbaren weet.

“Mijn noodkreet is niet politiek van aard, ik wil alleen mijn ouders knuffelen”, was Abdurashids heftigste uitspraak, maar toen ze het woord kreeg, brak de staatsomroep de uitzending af. In een populaire talkshow kreeg Dogu Perincek, een extreemlinkse politicus, vervolgens ruim baan om haar zonder enig bewijs af te schilderen als ‘militant lid’ van verschillende terreurgroepen. Electoraal stelt Pericek niets voor, maar hij geldt als Erdogans informele ‘verbindingsman’ met Peking.

Nursimangul Abdurashid (wit mondkapje) spreekt met Bugra Kavuncu, voorzitter van de IYI-afdeling in Istanbul. Beeld Nicola Zolin
Nursimangul Abdurashid (wit mondkapje) spreekt met Bugra Kavuncu, voorzitter van de IYI-afdeling in Istanbul.Beeld Nicola Zolin

Abdurashid was zo geschokt dat ze nachten niet sliep. “Ik speur alle sociale media af naar aanwijzingen of die krankzinnige beschuldigingen negatieve gevolgen hebben voor mijn familie in China. Kan de Turkse politie me als terrorist arresteren?”

Na zes jaar in Turkije worstelt Abdurashid nog altijd met zelfcensuur. “Mijn angst zit zo diep dat ik bij elke tweet twee keer nadenk: welk effect heeft dit op de situatie van mijn familie en de Oeigoerse zaak?” Al zei Perincek achteraf dat hij zich had “vergist” inzake Abdurashids zogenaamde terroristische achtergrond, ze is woedend. “Terroristen vind ik trieste figuren. Ze hebben naïef de verkeerde kant gekozen, omdat niemand ooit voor ons opkwam. Maar ze hebben de Oeigoerse trots beschadigd en China een reden gegeven om alle Oeigoeren in de misdadige hoek te zetten.”

Omar, de vrijheidsstrijder met spijt, zegt dat hij inderdaad de grootste fout van zijn leven heeft gemaakt door naar Syrië te gaan. Hij laat een foto zien van een vrouw met een gezicht als een porseleinen poppetje. “Dat is mijn vrouw. Ze is tot vijftien jaar cel veroordeeld wegens mijn stommiteit. Mijn huwelijk, mijn gezinsleven, mijn carrière: alles ben ik kwijt. Zelfs deze jas is niet van mijzelf.”

De activisten die hem hielpen met een tweedehandsjas, hadden ook een gloednieuw setje geweldloze overtuigingen voor hem. “Nu ik als Oeigoerse moslim voor het eerst in mijn leven als mens wordt behandeld, begin ik te geloven dat vreedzaam, democratisch actievoeren de beste weg is.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234