Woensdag 17/07/2019

Gevechtsvliegtuigen

Voor miljarden euro's compensaties na aankoop gevechtsvliegtuigen? "Ongeloofwaardig"

De Eurofighter Typhoon, een van de kanshebbers om de F-16's op te volgen. Beeld BELGAIMAGE

Gevechtsvliegtuigbouwers beloven tot 20 miljard euro compensatie voor de Belgische economie als we bij hen de opvolger van de F-16 bestellen. Agoria, de sectorfederatie van de technologiesector, trekt hun spectaculaire projecties in twijfel. "Als we een vierde van de investering terugverdienen, 1 miljard euro, mogen we blij zijn. Bij 4 miljard spring ik een gat in de lucht."

Het is 23 januari 2018. In de kantoren van Sabena Aerospace (SA) in Zaventem wordt voor samenwerking op het gebied van logistiek, onderhoud van uitrusting en vliegtuigen en de opleiding van piloten en technici voor de F-35-gevechtsvliegtuigen een ‘memorandum van akkoord’ getekend tussen de vliegtuigbouwer Lockheed Martin (LM) en Ignition!, een joint venture van SA en Sonaca. “Een goede stap om onze samenwerking met LM te bevestigen met het F-35-aanbod, dat de F-16-vervanging ondersteunt”, zegt Ignition!-costichter Bernard Delvaux.

Twee weken later, 5 februari. Ignition! en BAE Systems maken bekend samen te werken voor het Eurofighter Typhoon-programma. Beide ondertekenen een akkoord "om samen te werken aan een reeks activiteiten indien België voor Eurofighter kiest om zijn huidige F-16's te vervangen".

Beter op twee paarden wedden, denkt Ignition!, nu de aanbesteding voor de F-16-opvolger de laatste rechte lijn in gaat met het ‘beste en finale aanbod’, dat woensdag binnen moet bij Defensie. En het staat niet alleen.

5.000 banen

In de voorbije maanden kregen veel Belgische bedrijven uit de luchtvaart- en de technologiesector door vliegtuigbouwers het manna uit de hemel beloofd als België voor hun toestel kiest. Zo maakte BAE Systems de projectie dat de Belgische economie tot 2040 profiteert van een terugverdieneffect van 19,3 miljard euro, vooral door investeringen in bedrijven waarmee het Eurofighter-concern nu al samenwerkt. 

Het totaal van beloofde F-35-compensaties is nog niet bekend, maar ook Lockheed Martin bindt bedrijven aan zich. Asco Industries uit Zaventem kreeg een contract om voor de F-35 een titanium onderdeel in de flap van de achterste vleugel te ontwikkelen.

En dan is er ook de Franse groep Dassault Aviation, producent van de Rafale, die met een juridisch omstreden aanbod buiten de aanbesteding om 20 miljard euro aan compensaties en 5.000 banen belooft, via zijn Belgische dochter Sabca.

De economische compensaties wegen voor 10 procent mee in de openbare aanbesteding die Defensie uitschreef. Maar hoe geloofwaardig en juridisch waterdicht zijn ze?

‘Reken je rijk’

Marc Lambotte, CEO van Agoria, de sectorfederatie van de technologiebedrijven, heeft zijn twijfels.

“De eerste 'ja, maar' is dat wij als land een aantal jaar geleden kozen om niet in het ontwikkelingsproject van een nieuw gevechtsvliegtuig te stappen. Met de F-16 deden we dat in de jaren zeventig wel. Onze economie verdiende toen meer dan 100 procent van de investering terug. Ons land dankt er zelfs zijn luchtvaartsector aan. Nu zijn de mogelijkheden beperkt. We mogen zelfs blij zijn als we een kwart van de investering terugverdienen. Dan spreken we over om en bij 1 miljard euro. Als we tegenprestaties krijgen voor de geschatte investering van 4 miljard, spring ik een gat in de lucht. Alle andere projecties zijn een ‘reken je rijk’-oefening. De geloofwaardigheid is voor mij een groot vraagteken.”

F-35 van Lockheed Martin. Beeld EPA

Lambotte spoort aan om bij de feiten te blijven. “De ervaring leert me pas iets te geloven als er getekende contracten zijn.”

Ook begrotingsexpert Herman Matthijs (VUB) relativeert. “Men goochelt met bedragen op de lange termijn waarvan niemand over 20 jaar nog weet of ze kloppen. Je moet nuchter blijven: een privébedrijf dat zo’n 3,5 miljard verdient aan de verkoop zal toch nooit zomaar het zesvoudige teruggeven?”

En mag het van Europa?

Agoria-CEO Lambotte wijst ook op de mogelijke juridische obstakels. “De Europese Unie laat nu geen rechtstreekse compensaties of staatssteun toe (omdat het de vrije mededinging van de interne markt verstoort, MR). Ze aarzelt niet om tussenbeide te komen.”

De enige uitzondering die de EU wél toelaat bij defensieaankopen zijn economische compensaties (tot 40 procent van het investeringsbedrag) in het kader van ‘essentiële veiligheidsbelangen’. Niet toevallig komt die slagzin letterlijk terug in elk bericht van de vliegtuigbouwers over mogelijke economische return.

Maar de Commissie moet elke uitzondering apart goedkeuren. En dat zal pas gebeuren nadat de regering haar keuze heeft gemaakt. Afgelopen juni waarschuwde de Inspectie Financiën daarom al het compensatie-effect niet te overschatten, vanwege de vele beperkingen die de onafhankelijke mededingingsautoriteiten opleggen.

Een aftoetsing bij de Commissie kwam er sindsdien nog niet. “De Commissie is enkel op de hoogte van persinformatie over het Belgische F-16-vervangprogramma”, zegt een Commissie-woordvoerder, “en is daarom nog niet in een positie om commentaar te geven.”

Dat de aankoop streng zal worden beoordeeld, staat wel al vast. Een recent voorbeeld is hoe Brussel eind vorige maand een inbreukprocedure begon tegen vijf lidstaten omdat ze de aanbestedingsregels voor defensieaankopen niet of foutief volgden. Zij riskeren nu zware boetes. In het geval van Nederland en Denemarken ging het om ‘ongerechtvaardigde compensatieverplichtingen’, zonder dat men bekendmaakte om welke aankopen het ging.

Wafelijzerpolitiek?

Agoria-CEO Lambotte besluit met de waarschuwing dat beloofde compensaties ook altijd een medaille met een keerzijde zijn. “Men vertelt er altijd bij dat ook bestaande contracten met de bedrijven verlengd zullen worden. Eigenlijk bedoelt men dan: een intrekking van de contracten is een risico als we de aanbesteding niet winnen. Al spreekt niemand dat zo uit.”

Een heikel punt op dat vlak is dat aan beide zijden van de taalgrens de industriële belangen verschillen. Wallonië beschikt nog over veel klassieke assemblage-industrie, die nu al vaak zaken doet met BAE en Dassault. Vlaanderen beschikt vooral over spitstechnologische start-ups, in het vizier van 'vijfde generatie'-vliegtuigbouwers die voluit inzetten op hightech, zoals Lockheed Martin. Vanwege de compensaties kan de keuze dus een communautaire splijtzwam worden.

Matthijs sluit zelfs de terugkeer van de beruchte Belgische wafelijzerpolitiek niet uit. “In de jaren zeventig hebben we daarom ook een tijd F-16's én Mirages gehad. Schrik niet als uiteindelijk de helft F-35’s worden gekocht voor de basis van Kleine Brogel en de helft Eurofighters of Rafales voor de basis van Florennes.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden