Dinsdag 26/01/2021

Uit het archief

Voor Mankell is de dood uit het leven verdwenen

Henning Mankell.Beeld REUTERS

Over bewaren en herinneren, leven en dood gaat de jongste bundel van Henning Mankell. Ja, de strijd tegen vergetelheid was een vast thema voor hem, beaamde hij in mei van dit jaar in een opgewekt, maar noodzakelijkerwijs kort gesprek.

De aanloop naar het gesprek verloopt met haperingen: de wereldberoemde schrijver - die alleen al van zijn Wallander-serie miljoenen boeken verkocht, maar daarnaast talloze romans, theaterstukken en scenario's schreef, allemaal in meer of mindere mate succesvol - is ziek. Kanker. Zelf noemt hij het 'een serieuze ziekte die vroeg of laat problematisch zal worden'.

Henning Mankells toch al kostbare tijd is daarmee schaars geworden, een interview in Zweden of Zuid-Frankrijk, waar hij afwisselend woont, kan bij nader inzien geen doorgang vinden. Een telefonisch interview wordt twee keer verzet. Wie hem uiteindelijk aan de lijn krijgt, hoort geen patiënt. De stem is zacht, maar krachtig. Het gesprek mag niet langer dan een half uur duren, herinnert de schrijver de beller aan een eerder gemaakte afspraak. Het klinkt niet vermoeid, eerder opgewekt.

Drijfzand

Aanleiding voor het interview is Drijfzand, zijn meest recente boek. Nooit eerder waren de bedoelingen van de auteur zo duidelijk als in dit boek; Drijfzand gaat over bewaren, over wat overgebleven is en over wat uiteindelijk zal overblijven. Maar opvallend genoeg komt aan een opsomming van toekomstplannen geen eind. Inderdaad: hij heeft nog altijd dezelfde energie als vroeger. Soms vergeet hij dat hij ziek is, echt waar. En dan plots, na een uur of wat, herinnert hij zichzelf aan de werkelijkheid: Henning, man, je bent ziek.

Mankell is al tientallen jaren een schrijver met een missie. Veel van zijn romans en theaterstukken gaan over verschoppelingen, over misstanden in Afrika, het continent waar hij lang heeft gewoond, en veel van zijn misdaadromans en zijn scenario's voor thrillerseries draaien rond westerse problematiek: xenofobie, vrouwenhandel, probleemjongeren. Tegelijkertijd heeft hij het kleine, het particuliere nooit geschuwd: zijn personages worstelen met alledaagse problemen, tegen de achtergrond van een veranderende wereld.

De diagnose

Als hij nu terugdenkt aan die eerste weken na de diagnose, begin 2014: ja, die waren zwaar. Het leven moest opnieuw geordend worden. Daarna is hij weer gaan werken, elke dag, de chemokuren waren zwaar, maar niet zo gruwelijk als hij had gevreesd. Hij kon er bij blijven werken. Een deel van dat werk is gebundeld in Drijfzand: een verzameling van 68 stukken, oud en nieuw. Sommige van die stukken overlappen elkaar, de schrijver herhaalt zich af en toe en even vraag je je af of de redacteur heeft zitten pitten. Maar in die terloopse herhalingen schuilt de kracht van het boek: Mankell zit naast je en vertelt, vertelt en vertelt maar, droeve en troostende verhalen door elkaar, odes die worden afgewisseld met anekdotes en boosheid met bewondering. Een intelligente, bereisde oom die graag luistert naar zijn eigen stem.

Drijfzand gaat over bewaren en herinneren, over kunst, over strijden tegen de ziekte in je lijf en de ziekte van de wereld. Die ziekte benoemt Mankell enkele malen expliciet: wat van onze beschaving overblijft, straks, als ijstijden ons hebben verdreven, is niet Beethoven, niet Rembrandt, niet Shakespeare, maar eindeloos veel nucleair afval, diep in de aarde.

Laat het duidelijk zijn: wat hem betreft bevat dit boek boven alles maatschappijkritiek. Samenlevingen hebben altijd gecreëerd - Mankell noemt in Drijfzand de oude Griekse toneelschrijvers, maar ook de anonieme rotskunstenaars van ver voor onze jaartelling. Onze wereld creëert iets wat tegen elke prijs vergeten moet worden: de honderdduizend jaar levensgevaarlijk blijvende inhoud van geheime opslagplaatsen.

CV

1948: geboren in Stockholm

1977: debuteert met roman Vettvillingen

1991: Moordenaar zonder gezicht, eerste boek uit Wallanderserie

1996: Astrid Lindgren-prijs voor jeugdliteratuur

2001: Dagger Award voor beste misdaadroman (Dwaalsporen)

2005: Gumshoe Award voor beste Europese misdaadroman (De terugkeer van de dansleraar)

2009: De gekwelde man, laatste Wallanderboek

2015: Drijfzand

Mankell woont afwisselend in Zweden, Frankrijk en Mozambique en is getrouwd met Eva Bergman.

Beeld GETTY

Haast

Tegelijk, zucht hij vanuit Stockholm, is er natuurlijk de voor de hand liggende vergelijking met de rotzooi die diep in hemzelf opgeslagen ligt. Onzichtbaar voor het oog, en dodelijk.

Ja, er is haast, maar niet meer haast dan vroeger: Mankell heeft zich altijd gerealiseerd dat het leven kort is en de lijst verhalen die nog verteld moeten worden eindeloos. Over twee weken komt er in Zweden alweer een nieuwe roman uit; een toneelscript en een scenario voor een tv-serie worden binnenkort afgerond. En dan? Wie weet. Er ligt nog altijd dat idee om te schrijven over zijn vertrek naar Afrika, midden jaren zeventig. Het continent was al vaker het decor van Mankells fictie (De witte leeuwin, Het uur van de luipaard, Geschiedenis van een gevallen engel, Comedia Infantil), maar het echte verhaal van zijn emigratie, zijn jaren in Maputo, Mozambique, waar hij decennialang artistiek leider van een theatergezelschap was, dat verhaal moet nog verteld worden.

Al was het alleen maar omdat mensen Afrika niet begrijpen. Nog steeds niet.

Autobiografie

Een autobiografie schrijven? Nee, alsjeblieft. Volstrekt niet interessant. Hij wil vertellen over wat hem bezighoudt. Geen anekdotiek zonder doel. In Drijfzand vertelt hij over zijn ziekte, over de kunstenaars die hem inspireren (Pina Bausch, Rembrandt, jazzmusici), de mensen die hij ontmoet. Op het eerste oog een ratjetoe aan losse herinneringen en overpeinzingen, allemaal autobiografisch, maar Mankells centrale thema, de strijd tegen vergetelheid, stijgt ieder verhaal weer krachtiger op.

Vergetelheid is altijd een thema voor hem geweest. Let op: een thema, geen zorg. Daarom ook heeft hij het boek opgedragen aan Terentius Neo en diens vrouw, twee inwoners van Pompeii toen in 79 n. Chr. de Vesuvius uitbarstte en de lava de stad en z'n inwoners verzwolg. Zij verbeelden alle mensen die hebben geleefd, ze bewijzen dat je bevriend kunt zijn met mensen die al lang dood zijn. Veel van zijn vrienden zijn dood, maar ze zijn nooit opgehouden zijn vrienden te zijn.

Beeld rv

Kennis

In het leven van Henning Mankell draait alles om dingen leren en het doorgeven van wat je geleerd hebt. Knowledge makes me tick. Kennis over kunst, maar ook kennis over ziekte. Zodra hij ziek werd, begon hij te lezen over kanker. Hij vroeg zijn oncologen de witte jas van het lijf, wilde alles weten wat er te weten viel. Inmiddels is hij erachter gekomen dat zijn vaste dokter, die hij om de zes weken bezoekt, in een koor zingt. Koren fascineren hem, en zo komt het dat de consulten al een tijdje vijf minuten over Mankells ziekte gaan en vijftig minuten over muziek en koorzang.

De hoop mag dan een belangrijke levenshouding zijn: de dood is onvermijdelijk in Drijfzand. Hij is zich ervan bewust dat hij er nu niet meer geweest was als hij deze ziekte twintig jaar geleden gekregen had. Zo bekeken zijn deze jaren, deze boeken je reinste bonus. Waar Mankell zich vooral zorgen om maakt, is het verdwijnen van de dood in de westerse cultuur, over het toenemend aantal mensen dat nog nooit een lijk heeft gezien, behalve op een televisiescherm.

De dood, zegt hij, maakt geen deel meer uit van het leven, de dood is fictie en dat is beangstigend. Hoe kunnen mensen nu het leven koesteren als ze de dood niet kennen. Alleen daarom - de toon krijgt iets afrondends - moeten we altijd, altijd tegen volgende generaties blijven spreken, ze vertellen wat ze nog niet weten.

Wanneer hij afscheid neemt, wenst Mankell de interviewer good luck with everything you'll ever write. Dan hangt hij op.

Door moet hij, verder schrijven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234