Dinsdag 13/04/2021

'Voor het eerst is het mogelijk om onszelf helemaal uit te roeien'

Theatermakers reflecteren op Brussels KunstenfestivaldesArts voortdurend over de apocalyps

Leven we in een eindtijd? De hamvraag van het lopende Kunstenfestival vertaalt zich op scène in nogal wat lijken, vastgelopen toestanden of pure destructie. Waar komt die lokroep van de apocalyps vandaan? De Morgen zette drie duo's uit alle hoeken van de wereld rond één tafel.

DOOR WOUTER HILLAERT

BRUSSEL l 'Dat apocalyptisch gevoel is een diepmenselijke behoefte van alle tijden. Dat houdt de mensheid juist in leven', meent regisseur Ho Tzu Nyen uit Singapore.

In de tien jaar dat Frie Leysen het KunstenfestivaldesArts op de kaart zette, gebeurde dat wars van enige thematische programmatie. Ook voor de nieuwe artistiek directeur Christophe Slagmuylder blijven interessante artiesten de eerste maatstaf, maar toch aarzelt hij minder om rode draden te benoemen. Achteraan in het programmaboekje van deze editie heet het dat "de mens vandaag voor een uitdaging staat die overeenkomt met het voortbestaan van de mensheid zelf". Termen als ecologische catastrofe, mondiale rampspoed en onheilstijding maken het rijtje vol.

In de drie creaties die dit weekend in première gingen, uit zich dat heel verschillend. In Regarding creëert het Belgische trio Isabelle Dumont, Annik Leroy en Virginie Thirion met allerlei rode sausjes het beeld van een uiteengereten oorlogsslachtoffer tegenover videobeelden rond de gevangen terroriste Ulrike Meinhof. "We worden dagelijks door zoveel gewelddadige beelden overvallen dat we er onverschillig voor worden", aldus Dumont. "Door op scène een levende persoon live te transformeren tot een lijk, willen we daar net vraagtekens bij plaatsen."

Beatriz Catani toont in het licht absurde theaterstuk Finales vier personages die juist geen einde kunnen vinden. Van de steeds wisselende doelen die ze zich stellen, zoals enkel nog boeken lezen, bereiken ze nooit de vervulling. "Het is een permanente onbevrediging. Steeds ontstaan er nieuwe behoeften, maar de vervulling ervan verwijdert zich zodra ze die naderen", aldus de Argentijnse. "Zie dat als een politiek-sociale vertaling van mijn schrijfervaring."

Het King Lear-project van het duo Ho Tzu Nyen en Fran Borgia (een verbeelde auditie en een repetitie van een mogelijke King Lear-enscenering) lijkt minder duister. Maar beide makers zien wel degelijk linken. "Lear heeft als stuk een hoog apocalyptisch gehalte: een koninkrijk gaat onder in iets nieuws, met tussenin die hevige storm. Vooral Lears nar heeft het steeds over een tijd van grote verwarring, waarin alles omgekeerd wordt. Alleen was dat niet ons uitgangspunt. We wilden het stuk benaderen vanuit de essays die erover bestonden."

Alle makers nemen de onheilsfocus van de festivalleiding met een korrel zout. "Elke generatie denkt ooit wel eens dat het afgelopen is", aldus Ho. "Lees de Bijbel, lees Shakespeare. Die ondergangsgedachte is een religieus-metafysische mythe. Zo ook elk aanvoelen van een nieuw begin: dat gaat om een achterliggende agenda rond origine en identiteit. Zelden speelt de realiteit echt mee. Wie over catastrofes praat, wil zichzelf op de kaart zetten om dingen in het heden te mogen veranderen."

Ook Dumont benadrukt de eeuwige terugkeer van 'het einde', maar ziet wel degelijk een verschil met vroeger. "Voor het eerst hebben we de mogelijkheid om onszelf helemaal uit te roeien. En dan is er ook nog die natuurkundige dreiging. Combineer dat met een soort mondiale onrust omdat zowel economie als wetenschap zo snel verandert dat oude referenties geen houvast meer bieden, en je kunt een en ander wel verklaren. Maar dit is geen einde! We zitten alleen in volle transformatie, dat geeft ook mogelijkheden."

Daar is Borgia, Spaans filmmaker, het dan weer niet mee eens. "Zijn wij als mensen vrij? We kunnen niet alleen niks veranderen, we zijn ook niet in staat die veranderingen te zien. Alleen achteraf kun je iets uitklaren. Op dat punt is het leven erg tragisch, of toch zoals Shakespearekenner Stanley Cavell de tragedie omschreef: 'ze ontstaat wanneer je enkel publiek kan zijn'. We zitten heel dicht op de actie, maar we zijn geïmmobiliseerd."

Precies dat tragische gevoel heeft ook een deel van het Kunstenfestivalpubliek bij het vele doemdenken op deze editie, zo nam Dumont waar. "Op ons nagesprek werden meerdere toeschouwers echt opstandig over de zwarte spiegel die vele voorstellingen bieden. 'Stop daarmee!', vroegen er zelfs een paar. Ze voelen zich gepakt, als gijzelaars." Maar Dumont verdedigt zich. "Omdat we werk maken voor de publieke ruimte, hebben we een belangrijke verantwoordelijkheid. Ook donkere creaties kunnen constructief zijn."

Leroy valt haar collega bij. "Als ik kies voor het geweld van en tegen Ulrike Meinhof, is dat om te herinneren aan een betrokkenheid die ik nu bij pakweg mijn kunststudenten veel minder zie. Ze hebben meer aandacht voor hun eigen verhaal dan voor wat er in de wereld gebeurt. Ik wil andere opties tonen."

Guido Ronconi, assistent van Catani, betoogt dat kunstenaars geen enkele taak hebben tegenover de wereld. "Dat ruikt naar een bepaald vakje, terwijl wij de categorieën juist herdenken." Toch eindigt ook de uitzichtloze toestand in Finales, ondanks de stervende kakkerlak die aan het begin van de voorstelling halfdood is getrapt, met een positief voorstel aan het publiek: net als die kakkerlak te proberen overleven op minimale energie, vanuit een passieve hoop. Als het einde al nabij zou zijn, is het dat van een tunnel, met zijn klassieke lichtpuntje.

Finales en Regarding spelen nog tot zaterdag 31 mei. Zie www.kfda.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234