Dinsdag 14/07/2020

Voor Farc zijn de plantages het kwaad

De Colombiaanse guerrillabeweging FARC heeft een eenzijdig staakt-het-vuren afgekondigd. Maar het landconflict dat de oorzaak is van al het geweld, blijft brandend actueel. Industriële landbouw is de toekomst, zegt de regering. Uitbuiting, vinden de guerrillastrijders.

Aan beide zijden van het grindpad staan lange rijen zwartgeblakerde boomstammen, met de verkoolde takken afgebroken op de grond. De in brand gestoken dennen en eucalyptusbomen in Cajibio, een plattelandsdorpje in het zuidwesten van Colombia, zijn eigendom van Smurfit-Kappa. Deze Nederlands-Ierse multinational heeft in Colombia 22 duizend hectare bomenplantages voor de productie van papier en karton.

"Het is niet voor het eerst dat we doelwit zijn van terroristische aanslagen", zegt Héctor Fabio Calderón, hoofd sociale zaken bij Smurfit-Kappa Colombia. "Ze vernielen onze bomen en bezetten onze grond." Wie 'ze' zijn, dat weet Calderón niet. "Ik begrijp niet waarom iemand problemen zou hebben met ons bedrijf. We zorgen voor werkgelegenheid en betalen de boeren meer dan ze elders krijgen."

"Het bedrijf heeft met zijn bomen de beste grond ingenomen, vervuilt de rivieren met landbouwgif en put de grond uit", verklaart John Henry Gonzalez (46) van Boerenbeweging Cajibio de onvrede. "Het weinige land dat de boeren nog hebben, is hierdoor waardeloos geworden. Werk op de plantages is slecht betaald en wordt steeds minder, dus veel boeren zien zich genoodzaakt te migreren."

De situatie in Cajibio is tekenend voor het slepende landconflict in Colombia. De onvrede over de verdeling van land staat aan de wieg van de burgeroorlog die het land al decennialang in zijn greep houdt. In 1964 ontstond de marxistische guerrillabeweging FARC met als belangrijkste eis radicale landhervormingen. Vandaag beginnen de vredesonderhandelingen tussen de FARC en de Colombiaanse regering. Als teken van goede wil hebben de marxistische rebellen gisteren voor het eerst in ruim tien jaar een twee maanden durend staakt-het-vuren afgekondigd. Tot 20 januari duurt de wapenstilstand, in die tijd hopen de rebellen de delicate vredesgesprekken in de Cubaanse hoofdstad Havana tot een goed einde te brengen. President Santos daarentegen weigert militaire acties stop te zetten tot een vredesakkoord ondertekend is.

De vraag is echter of de partijen aan de onderhandelingstafel in Havana eruit zullen komen. De opvattingen over plattelandsontwikkeling van de in 2010 aangetreden president Juan Manuel Santos staan haaks op de ideeën van de extreem linkse guerrilla. Santos wil ruim baan voor grootschalige mijnbouwprojecten en mikt op buitenlandse investeerders voor de ontwikkeling van industriële landbouw. De guerrilla hekelt de 'uitbuiting' van lokale boeren als goedkope arbeidskrachten, pleit voor kleinschalige landbouw en ziet de multinationals liever vertrekken.

Smurfit-Kappa kocht dertig jaar geleden duizenden hectares grond in Colombia. Nadat de lokale regering verdere koop verbood, ging het bedrijf over op de huur van land en nog steeds breiden ze hun gebied verder uit. Aanvankelijk bezorgden de plantages de lokale bevolking volop werk. Maar door de inzet van machines bij de bomenkap en het gebruik van agressieve onkruidverdelgers heeft het bedrijf steeds minder mankracht nodig.

Naast de vernielingen heeft Smurfit-Kappa ook te kampen met ontvoeringen van medewerkers. Lange tijd hadden de guerrillabewegingen FARC en ELN de controle in het gebied maar hun macht werd flink ingeperkt toen begin deze eeuw extreem rechtse paramilitairen actief werden in Cajibio. Zij maakten niet alleen korte metten met de guerrillero's, ze vermoordden ook tientallen boeren en joegen vele anderen op de vlucht. Volgens de lokale bevolking werden de paramilitairen betaald door Smurfit-Kappa, maar het bedrijf ontkent dit.

De situatie escaleerde verder toen Smurfit-Kappa vier jaar geleden een landgoed dat lokale boeren in gedachten hadden in het kader van een landhervormingsprogramma. "De boeren waren woedend en gefrustreerd en staken de vers geplante dennen op het terrein in brand", vertelt José Arlen, een 34-jarige boer uit Cajibio. Het leger trok vervolgens het gebied in, en beschermde de machines en plantages tegen mogelijke aanvallen. Dat leverde weer nieuwe problemen op. "Ze verkrachten onze vrouwen, blokkeren doorgangswegen en tappen illegaal energie af", aldus Arlen.

Volgens Arlen is het grootgrondbezit een voedingsbodem voor het gewapende conflict. "Toetreden tot de guerrilla of paramilitaire organisaties is voor boeren soms de enige weg uit de armoede." Bovendien werkt de situatie de drugshandel in de hand. "Zij die wel land hebben, kiezen voor de cocateelt, omdat dat het enige gewas is dat nog groeit op de door de bomenplantages uitgeputte grond."

Dario Chávez (52) hakt op de boomstronken in. De dennen op de heuvel in Cajibio zijn net gekapt en de grond moet worden klaar gemaakt voor het planten van nieuwe bomen. De landloze boer werkt al jaren voor Smurfit-Kappa, steeds op tijdelijke contracten van een paar maanden. Toch is Chávez blij dat de papiergigant er is: "Anders had ik helemaal geen inkomen." Van de onderhandelingen verwacht hij weinig, van landhervormingen evenmin. "Het is te laat, land teruggeven heeft geen zin meer. Na dertig jaar dennenbomen zijn de boeren vergeten hoe ze voedsel moeten verbouwen."

GRONDCONFLICT

Vier miljoen interne ontheemden

Het gebrek aan landbouwgrond en het geweld en de bedreigingen van de gewapende groepen hebben veel Colombiaanse boeren op de vlucht gejaagd. Volgens VN-cijfers telt Colombia bijna vier miljoen interne ontheemden. De meesten leven in sloppenwijken. President Santos kwam met een wet om de teruggave van land aan de ontheemden te waarborgen. Uiterlijk 2014 moet minstens een derde van de zes miljoen hectares land die zijn onteigend zijn teruggegeven aan de rechthebbenden. FARC-leider Ivan Marquez noemt de wet een farce. Boeren zouden alsnog gedwongen worden hun land te verkopen aan grootgrondbezitters of multinationals.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234