Dinsdag 10/12/2019

De vrouwen van IS

‘Voor de vrouwen van IS-strijders is België nu het paradijs’

Marion Van San. Beeld Eric de Mildt

Niemand kan in het brein kijken van de IS-vrouwen die op de dool zijn na de ontmanteling van het kamp Ain Issa in Noord-Syrië, maar onderzoekster Marion Van San komt wel dicht in de buurt. ‘De desillusie die hen te wachten staat na hun terugkeer in België, kan tot nieuw extreem gedrag leiden.’

“Is er hier wifi?” Geen hallo, geen handdruk ter begroeting bij Marion Van San. Enkel meteen de vraag of de internetverbinding werkt in de koffiebar. Want de Belgische sociologe en criminologe, verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, appt om de vijf minuten met een van de dertig Belgische en Nederlandse vrouwen van Syrië-strijders die ze nu al twee jaar volgt. Op 11 november zal dat een boek opleveren – Kalifaatontvluchters – met de vluchtverhalen van deze IS-vrouwen.

Ook met de drie Belgen Fatima B. en schoonzussen Bouchra Abouallal en Tatiana Wielandt, die deze week het kamp Ain Issa verlieten na de Turkse inval in Noord-Syrië, heeft ze dezer dagen contact.

Een bewaker praat met een vrouw en haar kinderen in het kamp Al Hol. Beeld AFP

Alledrie zijn zij van de radar verdwenen. Weet u waar ze zijn? 

“Enkele kranten hebben geschreven dat Fatima zich weer heeft aangesloten bij IS, maar daar twijfel ik aan. Waar ze exact is, is me ook wel niet duidelijk. Vorige week liet ze me nog weten dat er een bom ontploft was dicht bij Ain Issa, en dat ze bang en wanhopig was. Ze beklaagde zich erover dat België niks voor haar doet, hoewel ze al twee jaar weg is bij IS. Net als alle andere vrouwen was ze al maanden bang voor aanvallen van de Turken. This was an accident waiting to happen.

En de schoonzussen Tatiana Wielandt en Bouchra Abouallal? Zij zijn de zogenaamde ‘IS-weduwen’, die in België kwamen bevallen en daarna weer terugkeerden naar het kalifaat. 

“Tatiana en Bouchra zijn ergens in de woestijn in de bufferzone (de benaming voor de grensstreek in Syrië die Turkije bezet, TP). Ik kreeg net nog een berichtje. (toont WhatsAppje) Zij willen zo snel mogelijk naar Turkije en zich daar aangeven bij de Belgische ambassade. Dan moet de overheid hen wel repatriëren.”

Willen zij echt hier hun staf uitzitten?

“Dat heeft Bouchra mij tienduizend keer gezegd. Ze is bij verstek al voor vijf jaar veroordeeld. Ook al wordt dat 15 jaar, dat maakt haar niet uit, ze wil een leven voor haar kinderen.

“De vrouwen met wie ik contact heb, zijn allemaal ‘spijtoptanten,’ die niks meer met IS te maken willen hebben en allemaal terug willen. De andere Belgische vrouwen, en de meeste vrouwen in de kampen, rekenen op een heropleving van het kalifaat. Die praten niet eens over een terugkeer naar België en ken ik veel minder goed.”

Gelooft u echt dat die ‘spijtoptanten’ volledig gederadicaliseerd zijn?

“Kun je twee jaar lang twee gezichten hebben? Dat lijkt me moeilijk vol te houden. Ik heb dag en nacht contact met hen. In de kampen was er vaak enkel ’s nachts internet. Als ik ’s morgens wakker word, rond vijf uur, kijk ik meteen op mijn telefoon: wie heeft er gemaild? En dan antwoord ik hen asap.” 

Wordt uw gezin daar niet gek van?

“Mijn tweeling van acht slaapt ’s nachts – of dat hoop ik toch – wanneer ik de meeste berichtjes krijg. Mijn dochtertje kent wel alle namen van de vrouwen. Soms is ze bezig op mijn gsm en dan meldt ze me meteen wie er een bericht stuurt. ‘Mama, kom antwoorden,’ roept ze dan, ‘het is belangrijk.’”

Bent u niet te mild voor die vrouwen? Lijdt u niet aan een soort stockholmsyndroom?

“Wanneer ik twijfel aan hun verhaal, stel ik hen nog meer vragen, en meestal bedriegt mijn intuïtie mij niet. Ik merk ook wel dat de tijdslijnen in hun verhalen soms niet kloppen, en ik probeer alles te dubbelchecken. Ik zie maar een klein deel van de taart, dat weet ik, en ik pretendeer ook niet dat ik de wijsheid in pacht heb. Ik blijf dus altijd twijfelen. Meer mensen moeten dat doen: soms lijkt het erop dat er nu meer terrorisme-experts dan terroristen zijn, en dat is een kwalijke zaak.”

Zijn Tatiana Wielandt en Bouchra Abouallall dan totaal ongevaarlijk? 

“Bouchra en Tatiana liepen twee jaar geleden al weg uit het kalifaat. Ze hebben ook ongelofelijk veel spijt dat ze na hun bevalling teruggekeerd zijn. Als er één vrouw is van wie ik denk dat ze zich heeft afgekeerd, dan is het Bouchra wel. 

“Zij is een van de weinigen die echt in het kalifaat wilden leven omdat ze zwaar geradicaliseerd was. De meeste andere vrouwen zeggen dat ze hun man of broer gevolgd zijn. Zij niet. Radicalisering is een ontwikkelingsproces, dat gaat niet via een bliksemschicht of een vingerknip. Deradicalisering ook. Vaak is het IS zelf die hen deed deradicaliseren. De levende verbranding van de Jordaanse piloot Moaz al-Kasasbeh in 2015 was voor velen een kantelpunt, omdat in de Koran staat dat alleen God met vuur mag bestraffen.”

Kunnen deze vrouwen nog opnieuw radicaliseren? 

“Moeilijk te zeggen. Maar nu dolen ze rond in de bufferzone, en wanneer er dan een pick-uptruck komt met IS’ers die hen dwingt mee te gaan, zullen ze niet anders kunnen. We hadden die vrouwen veel eerder moeten terughalen, samen met hun kinderen, hen hier moeten berechten en de kinderen een veilige thuis geven. Nu kunnen ze weer in de greep vallen van extremistische groepen.

“Kijk, nu zijn dat moeders met kleine kinderen. Maar over tien jaar zijn die kinderen twintigers en kunnen die hier op elk moment staan. Als we hen daar aan hun lot overlaten, is de kans op terrorisme veel groter. Hen terug halen is niet enkel een daad van menslievendheid, hoor, het is misdaadbestrijding. Paul Van Tigchelt, de baas van antiterreurorgaan OCAD, zegt trouwens exact hetzelfde.”

Marion Van San. Beeld Eric de Mildt

Zijn zij terroristen voor u?

(beslist) Neen. Neen. Dit zijn naïeve vrouwen die op jonge leeftijd een enorm foute keuze hebben gemaakt. Maar het zijn ook geen slachtoffers. Bouchra zegt dat ook: ik heb die keuze gemaakt en moet boeten.”

Wat bent u voor die vrouwen? Een biechtmoeder? 

“Iedere beweging, ieder nieuwtje in het kamp is een reden voor paniek. Ik ben een beetje hun persoonlijke nieuwszender, en kan hen met de juiste info kalmeren. Nu vragen veel vrouwen mij uit het kamp Al-Roj, dat ook in de bufferzone ligt, of het klopt dat ze allemaal naar Irak zullen moeten. Irak is de doodstraf, hé, ze vrezen dat ze daar omgebracht zullen worden. Ik weet ook niet of het tijdelijk staakt-het vuren tussen de VS en Turkije een verschil voor hen maakt. Dat is een tijdelijke pauze van vijf dagen. Meer niet.”

Zijn de kampen broedkamers voor nieuwe IS-strijders? 

“Er zijn ginds kinderen getraind om hun teddyberen te onthoofden – die video’s zijn de wereld rondgegaan – maar er was ook veel pure propaganda over de ‘welpjes’ van het kalifaat. Ik heb geen aanwijzingen dat er Belgische kinderen daar op school hebben gezeten. De moeders die ik ken, hielden hun kroost binnen, zodat ze niet ten prooi vielen aan geweld. Idem voor de kampen – die kinderen leven gewoon in de tenten bij hun moeders.”

Hebt u contact met de twee Belgische terroristen die uit een Koerdische gevangenis ontsnapt zijn? Of met de vijf andere gevluchte Belgische terroristen die eerder al verdwenen zijn? 

“Neen. Met de vrouwen kun je appen in de kampen, met de mannen in de gevangenis niet. Hun ouders weten zelf vaak niet waar hun zonen vastgehouden worden. Ook over die vijf andere Foreign Terrorist Fighters weet ik niks.”

Moeten we die mannen anders beoordelen dan de vrouwen?

“Ja. Zij hebben echt gestreden, dus voor hen geldt zeker: berecht hen in België, dan heb je hen hier in het vizier. De inlichtingendiensten zijn wel zwaar onderbemand in ons land, die moeten echt meer geld krijgen. Want als die mannen ooit vrijkomen na hun straf, dan moet je hen zeker in de gaten kunnen houden.” 

De Nederlandse vrouwen krijgen in de kampen geregeld bezoek van de inlichtingendiensten. En de Belgen?

“De MIVD, de Nederlandse Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, komt geregeld met jeeps naar de kampen, en gaat met de Nederlandse vrouwen praten. De Belgen niet, en dat is hallucinant: wat ik vertel zouden Belgische officials ook perfect kunnen achterhalen. Of ik zelf contact heb met de inlichtingendiensten? Neen, waarom zou ik? Mocht ik het wel hebben, zou ik het natuurlijk ook niet zeggen. (lacht)

In het parlement bleek ook dat onze inlichtingendiensten daar geen eigen mensen hebben. 

“Bizar, hé? Wij halen al onze informatie bij de Amerikanen, Engelsen en Fransen. Volgens mij is dat ronduit gevaarlijk. Eigenlijk hebben OCAD en ADIV (het antiterreurorgaan en de militaire inlichtingendienst, TP) in het parlement toegegeven: wij hebben de situatie totaal niet onder controle.”

De VS hebben een paar terroristen teruggehaald uit die regio. Heeft België dit slecht aangepakt? 

“Absoluut. De Amerikanen waren bereid om mensen te repatriëren, net als het Rode Kruis. De regering had dit met gezond verstand moeten benaderen en hen terug moeten halen. De politiek heeft zich in dit dossier laten gijzelen door de publieke opinie. Tachtig procent van de Belgen denkt dat we die vrouwen en kinderen maar best laten creperen. Die houding is zo kortzichtig. The Guardian meldt nu dat er Belgen gerepatrieerd zouden worden, maar noch de familieleden, noch de vrouwen ter plaatse met wie ik contact heb, hebben daar al iets over gehoord. Iedereen is erg verbaasd over dit nieuws.

Kunnen die ex-IS’ers hier nog wel functioneren? 

“We zullen hen niet met een deradicaliseringsmachine kunnen resetten. In de Belgische gevangenissen wordt ook niet echt aan deradicalisering gedaan omdat dit weinig oplevert. Toch zijn er allerlei projecten, die veel geld vergen, omdat de overheid toch maar niet het verwijt wil krijgen dat ze niks gedaan heeft.”

En na de gevangenis? 

“Daar maak ik mij het meest zorgen over. Die vrouwen zijn niet geschoold en hebben meestal geen werkervaring. Hun kinderen hebben een jarenlange achterstand in het onderwijs en heten soms ‘strijder’ of ‘martelaar’, wat niet handig is om te integreren. Daarom denk ik dat ze best een andere identiteit krijgen, wat in Nederland al gebeurd is.

“Velen denken nu dat al hun problemen zullen verdwijnen wanneer ze hier geraken. Vijf jaar geleden was het kalifaat voor hen het paradijs, nu is dat België. De desillusie die hen te wachten staat, kan tot nieuw extreem gedrag leiden. Maar dan geen herradicalisering. Misschien wel ander probleemgedrag zoals druggebruik, depressies of dat ze zich afkeren van de samenleving. Hoe ze hier ontvangen worden, zal de rest van hun leven bepalen. Maar ook daar heeft de politiek nog niet bij stilgestaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234