Maandag 21/06/2021

Voor de Russische crisis moet je in de opera zijn

De diepe politieke en maatschappelijke crisis in Moskou tekent de lange lijdensweg van moedertje Rusland. De geschiedenis herhaalt zich en zeeg dinsdagavond neer op het Muntplein in Brussel, waar de opera 'Khovantsjina' werd opgevoerd. Verplaats u naar het jaar des heren 1682, of desgevallend, naar 1879. Iedere gelijkenis met actuele gebeurtenissen berust op een speling van het lot.

De componist Modest Moessorgski schreef zijn meesterwerk in 1879, toen Vladimir Lenin, de latere doodgraver van het tsarenrijk, nog maar negen jaar was en 'vadertje Stalin' net het levenslicht had gezien. Het land baadde in chaos terwijl de adel feest vierde, de boeren stierven van ontbering ondanks de afschaffing van de lijfeigenschap, ontevredenheid over het autocratische gezag was latent aanwezig en werd ongenadig bestraft.

In Moessorgski's tijd woedde een strijd tussen de 'slavofielen' en de 'westerlingen', een vete die tot op de dag van vandaag haar sporen trekt. De ultra-nationalist Vladimir Zjirinovski is een late slavofiel, dromend van een groot Russisch rijk, waar de dorpsgemeenschap (Mir) de Russische ziel koestert. De ballades en tranen in de berkenbossen aan de oevers van de Wolga voeren er tot hoge gelukzaligheid. Het koude kapitalisme is een verwerpelijk product uit het Westen.

Moessorgski's kon echter moeiteloos uit de geschiedenis putten en ensceneerde zijn volksdrama in 1682, als in alle hevigheid de strijd woedt tussen tsaar Peter de Grote en de groepen die zich verzetten tegen zijn hervormingsbeleid. Het is een bitter gevecht tussen de oude kaste die in de oude Russische ziel bleef geloven, geprivilegieerd en verknocht aan de zwarte aarde van Rusland, en zij die westerse hervormingen en modernisme wilden. In de hoek waar de klappen vallen zit, zoals steeds, het volk. In 'Khovantsjina' gaapt een ravijn tussen machthebbers en plebs, een universele tragedie waarin de mens vervreemdt van zichzelf, onder druk van politieke en religieuze krachten.

De held en hervormer avant la lettre is prins Vasili Golotzin. Een pro-Europeaan die toelaat dat aan het hof Frans en Duits wordt gesproken en die veel heil verwacht van het Westen en zijn geldinstituten. Hij is te nuchter voor de zware Russische romantiek. De moderne tijd kent twee Golotzin's. Anatoli Tsjoebais en Boris Nemtsov zin jong, dynamisch, hervormingsgezind, hebben voor niets of niemand ontzag, behalve voor geld, liggen goed in de markt bij IMF en Wereldbank en zijn hyperactief in de politieke coulissen. Ze zijn uit de gratie gevallen van tsaar Boris I, die zelf niet meer de leider is die de Russen willen.

Ivan Khovanski is de spilfiguur de het drama van Moessorgski. Hele rotten Russische generaals zijn geknipt om de rol van vorst Khovanski te spelen, met voorop volksheld Alexandr Lebed. Militair strateeg van formaat, soms in de gunst van de heerser, vaak niet, en toch diens hoogste raadgever die kan rekenen op grote steun in het leger.

De keurvorst omgaf zich met een raad van wijzen die hem advies moesten geven: de 'Doema'. De heerser benoemde de raadsleden zelf, sloeg hun aanbevelingen vaak in de wind en regeerde met 'oekazes'. Hij liet toe dat ze zich verrijkten op kosten van het volk en dat ze een deel van hun fortuin naar het buitenland brachten. Ook Jeltsins plaaggeest heet de Doema. Hij zou er liefst van af willen en noemt zijn oekazes presidentiële 'decreten'. Zijn raadgevers zijn de oligarchen, hij luistert niet naar hun wijsheid en vindt het best dat hun topmannen, Viktor Tsjernomyrdin en Boris Berezovski, immense fortuinen vergaren.

Tsaar Boris I is niet de sterke man die zijn land met ijzeren hand regeert zoals tsaar Peter de Grote. Hij deed twee keer een poging. In 1991 pakte hij de coupplegers tegen Gorbatsjov in de kraag en liquideerde hij in een beweging zijn voorganger. In 1993 hebben zijn tanks het Witte Huis van die vermaledijde Doema aan flarden geschoten. Het heeft het volk allemaal niet geholpen.

'Wat voor een tijden zijn nu aangebroken; Ach moedertje Rusland van ons, je vindt geen rust, je vindt je weg niet (...) Moskou en Rusland, één grote puinhoop', staat in het libretto van Modest Moessorgski. Misschien is het tijd voor een opvoering op het Rode Plein. De Kremlin-muren en de Basilius-kathedraal staan gratis ter beschikking, straatellende en nostalgie naar een sterke man zijn er ook weer, hoofdrolspelers en hofintriganten zijn binnen handbereik. De kaartjes hoeven niet veel te kosten: roebel en kopeken zijn waardeloos, net zoals vroeger.

Frank Schlömer

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234