Vrijdag 15/10/2021

'Voor avant-garde moet je tegenwoordig oubollig doen'

kunstenfestival

alvis hermanis plaatst 'de revisor' in de sfeer van de jaren zeventig

De sfeer in de USSR van de jaren zeventig? Een snackbar met vuile toiletten, de geur van aangebrande ajuin en een hoopje goedzakken met oogkleppen. Daarin plaatst Alvis Hermanis De revisor van Gogol. Wat dat in Brussel zal geven, benieuwt de Letse regisseur ook. 'Spelen voor een vreemd publiek is als vrijen met twee condooms.'

Brussel

Van onze medewerker

Wouter Hillaert

Daarbij komt dat De revisor op zich al een apart geval is. Gogol zelf voelde er een uitgesproken afkeer voor. Labiel en visionair als hij was, zou hij zijn verhaal over de komst van een nepcontroleur naar een door en door corrupt provinciestadje een veel religieuzere strekking hebben willen geven. Maar het stuk werd wat het werd: een doorlopende reeks hilarische replieken van personages die aaneenhangen van de tics en de domme huichelarijen. Niet verwonderlijk dat men het bij zijn eerste opvoering in 1836 interpreteerde als een ontoelaatbare satire op de heersende intelligentsia. Was tsaar Nicolaas niet een verrassende fan geweest, zou de censuurcommissie dit stuk zeker verticaal geklasseerd hebben.

Dik anderhalve eeuw later lijken de tijden nauwelijks veranderd. Toen Hermanis zijn Revidents (2002) in Moskou toonde, veroorzaakte dat evenzeer schandaal. "Russische toeschouwers zagen er een politieke lading in die ze niet koosjer vonden. Maar deze voorstelling heeft niks met politiek te maken. Wat wij met hun Gogol doen, zouden ze gewoon zelf nooit aandurven. Steeds is De revisor opgevoerd als operette of vaudeville. Dat misverstand maakte Gogol al ongelukkig, en tot op vandaag blijft men die fout maken", aldus Hermanis. Zelf staat hij bekend als een postmodern vormestheet, maar bij elke voorstelling probeert hij weer op een andere manier aan die typering te ontsnappen. Het leverde hem sinds zijn aantreden als artistiek leider van het Nieuwe Riga Theater in 1997 een rist aparte prijsvoorstellingen op.

Slavist Karel van het Reve schreef bij zijn vertaling niet alleen dat De revisor zonder politiek is, maar dat je het stuk evenmin tot een bepaald milieu kunt herleiden. U lijkt het erg Russisch te maken.

"Niet zozeer strikt Russisch. Het gevoel was net hetzelfde in Polen of de DDR, en wie weet in Cuba. Overal heerste toen dezelfde esthetiek van socialisme. De herinneringen daaraan uit mijn jeugd zijn erg emotioneel, voor iedereen trouwens. Na de onafhankelijkheid van Letland in 1991 en de kapitalistische transformatie van Oost-Europa kwam er plots een obsessie voor westerse koopkracht en waarden. Maar nu keert dat weer helemaal. Het is het besef dat al die communistische jaren ons wel degelijk verschillend hebben gemaakt van de rest. Ik schaam me daar niet voor, veeleer ben ik trots dat ik deel heb uitgemaakt van zo'n extreem experiment."

Waarom voor dat gevoel net De revisor uit de kast halen?

"Het is meer dan een erg smakelijke tekst om te spelen. In tegenstelling tot oude komedies, Shakespeare of Molière, is het stuk universeel genoeg om vandaag nog aan te spreken, zeker in onze Letse vertaling. We hebben de personages een gedeformeerd taaltje à la Schwab in de mond gelegd, maar dat gaat hier natuurlijk verloren."

In welk opzicht verschilt uw enscenering van al die vorige, 'foute' versies?

"Revidents begint als een komedie, maar eindigt veel complexer. Ik zie Gogol echt als een geniale modernist die vijftig jaar voor Kafka al een existentialistische inspiratie koppelde aan een deconstructie van de werkelijkheid als een absurde geluksillusie. Dit stuk functioneert precies als Wachten op Godot, zowel in structuur als in elke afzonderlijke situatie. Dat wilde ik vooral visueel vertalen, in een voortdurende overdrijving van een heel oubollige theaterstijl. Eigenlijk is het ook heel simpel. We spelen gewoon straightforward over lachen en huilen, zonder al te veel postmoderne bullshit."

Is dat de 'innovatieve kunst' waar het Nieuwe Riga Theater voor wil staan?

"Ja, wat is 'nieuw' natuurlijk? Grensverleggende dingen maken is vooral modieus en mainstream geworden. Als je nu avant-garde wilt zijn, moet je oubollig doen. Ik ga ook steeds meer inzien dat goed theater altijd sterk verbonden is met de lokale context. Wat niet wil zeggen dat ik niet met elk nieuw project totaal anders uit de hoek probeer te komen."

Is het in Riga even moeilijk theater maken als in Caïro of Libanon?

"Als gesubsidieerd repertoiregezelschap hoeven we ons geen zorgen te maken over ticketverkoop en kunnen we soms tot een half jaar repeteren. Ik heb in New York gewoond omdat ik dacht dat je op een erg creatieve plek moest zitten, maar daar heb ik snel de relativiteit van ingezien. In Riga kun je veel meer met je publiek. Al die tijd onder Russische heerschappij heeft ervoor gezorgd dat in Estland theater kijken geen entertainment is, maar zoiets als naar de kerk gaan. Het was lang de enige mogelijkheid om legaal je eigen taal te horen."

Gogol zag zichzelf als een door God geïnspireerd profeet die in dienst van de mensheid schreef. Hoe ziet uzelf uw theater functioneren?

"Ik geloof dat het in 2004 een illusie is te denken dat je met kunst nog een impact op de samenleving kunt hebben. We zijn een erg klein postmodern clubje geworden, bijna zoiets als postzegelverzamelaars. De oorspronkelijke rol van theater is nu overgenomen door de Champions League. Dat betekent wel dat je bezig kunt zijn op een complexer kwalitatief niveau. Dus wat ik doe, is het enige interessante wat je met theater kunt doen: voor twee uur Gods permissie vragen om op een klein oppervlak en volgens je eigen regels een nieuwe werkelijkheid te scheppen. En wat díe functie van theater betreft, ben ik heel optimistisch. Waar alle andere kunsten binnenkort digitaal te vervormen vallen, zal theater zijn fysieke nabijheid altijd kunnen blijven uitspelen."

Revidents van Alvis Hermanis' New Riga Theater, vanavond en maandag om 20.15 uur, morgen om 15 uur in Théâtre National au Palace, Anspachlaan 85, Brussel. Info en tickets: 070/222.199 en www.kfda.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234