Zaterdag 14/12/2019

De toogfilosoof

Voltaire, de ridder van het vrije woord

Beeld Leonie Bos

Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Bregje Hofstede over Voltaire.

Jonathan Franzen beschrijft in Freedom een jong, idealistisch gezin dat The Sound of Music grijsdraait. Maar juist op het moment dat het vrolijke verhaal van de levenslustig zingende gouvernante - "Just try and think of nice things!" - een duistere wending neemt, stopt de video. De ouders hebben besloten om hun kroost een zorgeloze jeugd te gunnen.

Dit gezinnetje symboliseert een generatie die het optimisme als enige filosofie kreeg aangereikt. Toen wij opgroeiden, reikten de bomen tot in de hemel. Ziekte en armoede waren anachronismen, wereldoorlogen een 20ste-eeuwse dwaling. Onze hoofdtaak was geluk, en onze blik op de wereld een Facebook-venster waarin alles baadde in een nostalgisch gouden licht.

9/11 konden we nog afdoen als het werk van een handjevol gekken, maar in de jaren die volgden sijpelde de ellende steeds hardnekkiger onze timeline binnen. Aan het einde van de regenboog vonden we tot ons afgrijzen geen blinkende eenhoorns en gouden bergen, maar Guantánamo, Lehman Brothers, ebola, IS.

In het beroemdste boek van de beroemdste aller verlichtingsfilosofen, Voltaire, volgt de hoofdpersoon Candide een vergelijkbaar traject. De onschuldige jongen groeit op in het mooiste kasteel denkbaar, en zijn leermeester Pangloss vertelt hem dat de wereld niet beter had kunnen zijn dan ze is. Maar wanneer de argeloze jongeman verliefd wordt op de dochter des huizes, smijten ze hem op straat en tuimelt hij plotseling van de ene ramp in de andere: marteling, religieus fanatisme, natuurgeweld, slavernij, niets blijft hem bespaard.

Bregje Hofstede. Beeld Hollandse Hoogte

Bregje Hofstede

• geboren in 1988 in Ede (Nederland)
• schrijver, kunsthistoricus
• studeerde kunstgeschiedenis en Frans in Utrecht, Parijs en Berlijn
• debuutroman De hemel boven Parijs verscheen in 2014 bij Uitgeverij Cossee
• De roman stond op de longlist van de Gouden Boekenuil en de Libris Literatuurprijs
• publiceerde verhalen en essays in onder meer Das Magazin, De Gids, Tirade en Hollands Maandblad

Na verloop van tijd krijgt hij het gezelschap van de filosoof Martin, een radicale pessimist die alle ellende cynisch grijnzend gadeslaat. Dit alles is opgeschreven als een avonturenverhaal, vol sardonische humor en hyperbolen; Candide, Pangloss en Martin hebben potentie als memepersonages op de humorwebsite 9Gag.

Candide is niet de enige reden om de spinnenwebben van Voltaires werk te blazen. In de tijd dat we onze profielfoto's vervingen voor Je suis Charlie, dook hij plotseling overal op: links en rechts postten mensen foto's of citaten van de ridder van het vrije woord. Zijn Traité sur la tolérance werd een bestseller, en in Parijs hingen kort na de aanslag plakkaten met zijn portret, of met zijn uitspraak: "Ik verafschuw wat u zegt, maar ik zal uw recht om het te zeggen met mijn leven verdedigen."

Toch denk ik veel vaker aan dat andere, nog beroemdere citaat. Iedere keer dat ik door mijn timeline scroll, van bomaanslag naar kattenfilmpje, word ik gewezen op de vraag die centraal staat in Candide: wat te doen, geconfronteerd met het kwaad?

Candides twee leermeesters reiken hem twee antwoorden aan: alles is fantastisch, dus je hoeft niets te doen, kijk gewoon je kattenfilmpjes, en simply remember your favourite things. Of: alles is ellendig, daar is niets aan te doen. Toch trekt de jongen een andere lering uit zijn avonturen. "Dat kan wel zijn", zegt hij, "maar we moeten ons tuintje onderhouden." Il faut cultiver notre jardin.

Nu in Brussel de militairen paraderen, en 'de wereld' mijn tuintje binnendringt, zou ik willen zeggen: Je suis Candide.

Volgende week: Alicja Gescinska over Rousseau

• Voltaire werd in Parijs geboren, naar eigen zeggen op 20 februari 1694. De officiële geboorteakte vermeldt de naam 'François-Marie Arouet' en '21 november'.

• De jezuïeten brachten de jonge Voltaire geen vroomheid bij, wel een liefde voor de letteren. Die passie zou vijftig toneelstukken, tientallen traktaten, ettelijke boeken en 20.000 brieven voortbrengen.

• Zijn beroemde pseudoniem nam hij aan in 1718. Spel 'Arouet L(e) J(eune)' op z'n Latijns, gooi de letters door elkaar, et voilà: Voltaire.

• Met zijn eeuwige spot verwierf Voltaire een abonnement op arrestaties. Twee keer vloog hij in een cel in La Bastille.

• Zijn fortuin haalde Voltaire uit de Franse loterij. Geen geluk, maar berekening: het prijzengeld was hoger dan alle tickets samen kostten, dus kochten Voltaire en andere samenzweerders enkele keren alle tickets op.

• Voltaire zou nooit trouwen, maar zijn leven was niet zonder vrouwen. Vijftien jaar lang vond hij onderdak bij een getrouwde markiezin, de laatste decennia van zijn leven sleet hij met zijn nicht Marie-Louise Mignot.

• Na zijn verblijf in Engeland publiceerde Voltaire Letters Concerning the English Nation (1733), over het vrije denken aan de andere kant van het Kanaal. In 1759 schreef ene 'Dr. Ralph' Candide, ou l'optimisme. Het zou het bekendste werk worden van Voltaire.

• De schrijver-filosoof kwam voortdurend in aanraking met censuur. Zijn geestigheid zette hij in om serieuze zaken aan te klagen, zoals tirannie, wreedheid en religieuze intolerantie. Machthebbers staken zijn geschriften graag in brand.

• Ballingschap was een constante in Voltaires leven. Vanuit Parijs vluchtte hij naar Engeland, de Champagnestreek, Brussel, Berlijn en Genève, om in 1758 een vaste stek te vinden in het Zwitserse Ferney.

• In februari 1778 reisde Voltaire naar Parijs, voor de première van zijn theaterstuk Irène. De reis, de lof en een dosis opium werden hem uiteindelijk te veel: op 30 mei gaf Voltaire de geest. Hij werd begraven in een abdij en niet op een mesthoop, zoals de Parijse bisschop had gewild.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234