Woensdag 13/11/2019

'Voilà, dit is een verkrachting. Kijk!'

Elk Festival van Cannes heeft behoefte aan minstens één film waarover hevig geruzied en gepassioneerd gediscussieerd kan worden. Dat was dit jaar niet anders en de 'schandaalfilm' in kwestie was deze keer Irréversible van de Franse scenarist-regisseur Gaspard Noé. Sommigen liepen weg uit de voorstelling en vonden het 'schandalig' dat zo'n film in de officiële selectie werd opgenomen; anderen bleven zitten en vonden het dan weer 'schandalig' dat de jury, nochtans onder voorzitterschap van David Lynch, te beroerd of te bang was om Irréversible in haar palmares op te nemen.

Cannes / Van onze verslaggever ter plaatse

Jan Temmerman

Er werd tijdens het Festival van Cannes met grote verwachting uitgekeken naar de Franse film Irréversible van regisseur Gaspard Noé, die in 1998 op de Croisette al voor opschudding had gezorgd met zijn keiharde debuutfilm Seul contre Tous, die toen in de Semaine de la Critique-sectie werd gepresenteerd. Zijn nieuwe film werd alvast door de Franse pers aangekondigd als grote kanshebber voor 'le prix du scandale' of ook nog omschreven als 'de kroniek van een aangekondigd schandaal'. Misschien werd de vertoning van Irréversible iets te laat in de competitie geprogrammeerd om nog voor een echt schandaal te zorgen, want veel festivalgangers hadden hun koffers al gepakt.

De eigenlijke intrige laat zich makkelijk samenvatten. Alex (vertolkt door Monica Bellucci) en Marcus (rol van Vincent Cassel) zijn jong, mooi en heel erg verliefd. Ze zijn goed bevriend gebleven met Pierre (vertolkt door Albert Dupontel), die vroeger ook de minnaar van Alex is geweest. Ze gaan samen naar een feestje, maar als Alex vindt dat Marcus te dronken wordt, gaat ze alleen naar huis. Onderweg wordt ze in een voetgangerstunnel op zeer brutale wijze verkracht en daarna ook nog op gruwelijke, onbarmhartige wijze geslagen en geschopt. Als Marcus en Pierre dat ontdekken, beginnen ze aan een bezeten, steeds wilder wordende wraakexpeditie, met moorddadige intenties en zéér bloederige consequenties.

Dit verhaal van verkrachting en wraak wordt echter in omgekeerde richting verteld en begint dus met de 'executie' van de vermoedelijke dader. Die omgekeerde chronologie speelt een fascinerend spel met de verwachtingen van de toeschouwer. Zo is het op zichzelf 'eenvoudige' beeld van Alex die in de voetgangerstunnel afdaalt bijna ondraaglijk vanwege de bange spanning. En later, naarmate we steeds verder terugkeren in de tijd en te zien krijgen op welke verliefde manier Alex en Marcus met elkaar omgaan, kunnen we als kijker niet echt meer genieten van die idyllische beelden. Die scènes van tedere intimiteit en speelse sensualiteit tussen Monica Bellucci en Vincent Cassel (die ook in het echte leven een koppel vormen) zijn op dat moment als het ware 'besmeurd' door de verschrikkelijke beelden die we als kijker voordien te slikken hebben gekregen. Want zo weten we al dat dit prille geluk op een irreversibele manier vernield zal worden. Vandaar ook de slotzin van de film, die een tijdlang als werktitel gebruikt werd:'Le temps détruit tout'/ De tijd maakt alles kapot.

Dus ook beelden die 'objectief' getuigen van teder geluk.

"Dat was inderdaad hét sleutelidee van deze film", knikt Vincent Cassel. "We hebben voor onszelf het experiment gedaan om de film ook eens in de normale, chronologische volgorde te bekijken en dat was van een werkelijk ondraaglijke banaliteit. De film eindigen met die wraakneming was een complete ramp. Zoals het nu is, zijn de scènes op het einde tussen Alex en Marcus op een totaal andere manier 'geladen'. Zoals de film nu gemonteerd is, blijft er niets over van de vrolijke, gelukkige sfeer die toen op de set heerste. Voor een deel hadden we dat wel voorzien, maar toch hebben we ons niet gerealiseerd in welke mate die omgekeerde montage voor een totaal andere dimensie zou zorgen. We hebben de film wél in de juiste chronologische volgorde gedraaid. We moesten wel, want we hadden geen uitgeschreven scenario en naarmate het verhaal zich ontwikkelde, ontdekten we verschillende elementen die we later konden gebruiken. Het was bij voorbeeld een geïmproviseerde dialoog van mij om tijdens de liefdesscène tegen Monica te zeggen: "Je crois que j'ai envie de t'enculer." Het is op dat moment dat Gaspard beslist heeft dat de latere verkrachting, als een soort spiegeleffect, een daad van sodomie zou zijn. Het waren zulke spiegeleffecten die bijdroegen tot een soort flou tussen fictie en werkelijkheid. In het begin waren er alleen enkele basisconcepten en niet eens dialogen. Deze film werd dus als het ware uitgewerkt terwijl we hem aan het maken waren."

Het getoonde geweld is (grotendeels) fictief, maar sommigen vinden de film sowieso 'onverdraaglijk'. Tegelijk worden we dagelijks overspoeld met televisiebeelden waarin écht geweld, échte moorden en échte doden te zien zijn.

"Dat is een van de paradoxen die deze film aan de oppervlakte brengt, zeker op een plaats zoals hier in Cannes. Dat is verschrikkelijk en tegelijk is het ook grappig. De reacties die we hier op Irréversible gekregen hebben, waren eerlijk gezegd precies de reacties die we ons tijdens het draaien van de film hadden voorgesteld. Dus niet alleen nemen we daar geen aanstoot aan, maar als die reacties er niét waren geweest of als niemand uit de zaal was weggelopen, zou dat toch wel heel vreemd geweest zijn."

Soms lijkt het wel alsof het publiek immuun is geworden voor beelden van échte gruwel, maar als een kunstenaar fictief geweld in beeld brengt, wordt hem dat kwalijk genomen.

"Ik denk dat het om een ander ontwikkelingsproces gaat", zegt Cassel. "We raken gepantserd en geblindeerd. Als ik in Brazilië arriveer en ik zie daar al die straatkinderen, ben ik daar totaal ondersteboven van. Maar na een week gaat het al veel beter. Het aantal beelden dat we dagelijks te slikken krijgen, stompt af en maakt ons geblaseerd. Maar dan is er plots een kerel die zegt: 'Ik ga tóch proberen u iets te laten zien over het leven en de dood, over de realiteit van een verkrachting.' Irréversible is absoluut geen film om zich bij te amuseren of zich te ontspannen; dit is een ervaring. Een soort hypnotische ervaring, denk ik zelfs. De film speelt met het brein van de toeschouwer. Daarom komen sommigen totaal in de war en zelfs woedend buiten. Maar twee of drie dagen later kan men zich realiseren dat die woede misschien wel vragen losweekt die men zich doorgaans niet stelt. Ik kan ook begrijpen dat men geen zin heeft om zich die vragen te stellen. Niemand is trouwens verplicht om de film te gaan bekijken. Als de verkrachting in Irréversible vier minuten korter was geweest, was er niets aan de hand. Nu is ze te lang, zeggen sommigen. Natuurlijk is ze te lang, maar anders had men het niet gezien. Ik ben het er volledig mee eens dat de scène van de verkrachting te lang duurt. Het is inderdaad onverdraaglijk, maar het was de enige manier om de geblaseerdheid te doorbreken."

"Het is een verkrachter die geen last heeft van vroegtijdige zaadlozing", vult Monica Bellucci aan, met slechts een zweem van ironie in haar stem. "Dit is in ieder geval de gecompliceerdste rol die ik ooit gespeeld heb. Gaspard heeft om te beginnen een manier van werken die helemaal anders is dan die van anderen. Er moest worden geïmproviseerd en dat had ik nooit eerder gedaan, zeker niet in een taal die niet de mijne is. Er was ook zijn manier om sequentieopnames te maken, met een camera die non-stop gedurende 15 of 20 minuten bleef draaien en bewegen. Het was net als acteren in het theater. En ja, de verkrachtingsscène was zeer hard om te doen. Als ik die scène nu bekijk - als toeschouwer en niet als actrice die de scène gedraaid heeft -, dan is ze inderdaad zeer aangrijpend. Er lijkt geen einde aan te komen, maar dat maakt het juist zo ontstellend. Zeker ook omdat Gaspard, in tegenstelling tot de rest van de film, bij die scène gekozen heeft om zijn camera helemaal stil te houden, als om te zeggen: 'Voilà, dit is een verkrachting. Kijk!' Maar er zit geen greintje voyeurisme in van de kant van de regisseur. Hij tast de lichamen niet af met zijn camera. Dat vaste beeld fungeert als een soort muur en de toeschouwer moet machteloos toekijken. Het is tegelijk zo realistisch dat het pijn doet. Het toont de essentie van een verkrachting: een gruwelijke en degoutante gewelddaad. En een man is in staat om zoiets degoutants te doen. Een man kan ontroerd worden door een wenend kind, een man is in staat tot zachtheid, een man kan zijn liefde verklaren aan een vrouw, maar een man is ook in staat om een nachtclub binnen te stormen en iemand de schedel in te slaan. Een man is tot alles in staat en in de films van Gaspard, zowel in Carne, Seul contre Tous als nu in Irréversible, gaat het over die dualiteit tussen het goddelijke en het monsterachtige. In deze film is de verkrachting zo realistisch gefilmd dat sommige mensen wegkijken of de zaal verlaten. Een verkrachting is niet iets dat men wil bekijken."

Was het niet vreemd om in de intieme scènes tussen Alex en Marcus zoveel van jullie eigen koppel-zijn letterlijk en figuurlijk bloot te geven?

"Neen, op dat moment waren we acteurs", zegt Bellucci. "Natuurlijk hebben we inspiratie gevonden in ons eigen leven als koppel, maar dat was nu eenmaal het vertrekpunt voor deze film. Die inspiratie zette de verbeelding in gang en al de rest was acteren. We hebben geïmproviseerd en dan hebben we die scènes opnieuw en opnieuw én opnieuw gedaan. We waren acteurs die aan het spelen waren."

"Je probeert altijd bepaalde intieme aspecten van jezelf te reveleren en daarbij zo waarheidsgetrouw mogelijk te zijn," vult Cassel aan. "Het feit dat je in bepaalde omstandigheden kunt samenwerken met mensen die je heel dierbaar zijn, kan daarbij alleen maar een steun zijn. Ik heb daar geen enkel moreel probleem mee. Wat me wel doet flippen, is het gebruiken van een koppel als een soort reclamestunt om een film meer geld te doen opbrengen. Ik wil die intimiteit wel gebruiken voor een film als Irréversible, die zo subversief en zo scherp is."

Vervolg pagina 41

'Als die scène vier minuten korter was geweest, had niemand het gezien'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234