Vrijdag 14/05/2021

'Voel hoe Auschwitz echt was'

Over de afschuwelijke werkelijkheid van de Holocaust zijn er al veel films gemaakt. Maar geen cineast deed het op zo'n benauwende manier als László Nemes in Son of Saul. 'Suggestie is krachtiger dan alles willen tonen.'

Hoe ver kun je gaan in het uitbeelden van de gruwel van Holocaust? Waarom moeten er films gemaakt worden die je die afschuwwekkende horror van een concentratiekamp laten voelen? Is een verzonnen film de juiste manier om een nieuwe generatie die schokkende geschiedenis te laten herontdekken, zodat ze iets kunnen leren? Het zijn vragen die bij elke release van een Holocaust-film opnieuw de kop op steken.

Ook in deze krant is er vorige week dieper ingegaan op dat debat. Communicatie-experts hebben hun zegje gedaan over het nut van een Auschwitz-film en het tonen van ondraaglijk geweld in film en media in het algemeen. In enkele opiniestukken werd dan weer met gemengde gevoelens teruggekeken op de door merg en been dringende ervaring die Son of Saul is.

Maar wat vindt regisseur László Nemes (38) zelf van de discussie die zijn film op gang gebracht heeft? Hoe kijkt hij terug op de uitdaging om een film te maken die zich in de gaskamers van een concentratiekamp afspeelt? We vroegen het hem tijdens Film Fest Gent.

De Joods-Italiaanse schrijver en Auschwitz-overlevende Primo Levi heeft gezegd dat hij niet kon beschrijven hoe Auschwitz was. Toch waagt u zich op dat pad.

"Levi zei dat hij het echte verhaal van de concentratiekampen niet kende, omdat het er een is van mensen die niet teruggekeerd zijn. De Holocaust gaat over doodgaan, niet over overleven.

"Ik ben vertrokken van de manuscripten van Auschwitz. Dat zijn documenten die geschreven zijn door de Sonderkommando, die speciale groep van gevangenen die onder dwang moesten meehelpen aan de vernietiging van de Joden en die nadien gedood werden. Die manuscripten heeft men na de oorlog in Auschwitz teruggevonden. Ze zijn een verslag van hun dagelijks leven en hun werk in die doodsfabriek.

"De Sonderkommando hebben die teksten geschreven omdat ze een spoor van die vernietiging wilden nalaten. Ze dachten dat er geen Joodse overlevende meer zou zijn die over die verschrikkelijke ervaring zou kunnen getuigen.

"Die teksten komen uit het hart van de vernietiging. Toen ik ze las, hebben ze me diep geraakt. Ik vond het mijn morele plicht om er een film over te maken, ook omdat men de hel van de uitroeiingskampen tot nu toe op een intellectuele manier heeft proberen te benaderen. Mijn invalshoek is meer visceraal, iets wat nog niet gedaan is."

Bij elke Holocaust-film krijg je dezelfde discussie: hoe ver kun je gaan in het tonen van de gruwel en kan het ondenkbare verfilmd worden? Heeft u lang moeten zoeken naar een antwoord op die ethische en esthetische vragen?

"Het ethische en het esthetische zijn onafscheidelijk. Zeker bij dit project. Ik heb er jaren over gedaan om de juiste invalshoek en visuele strategie te vinden om de kijker te helpen hem in die hel binnen te gidsen.

"Als je die gruwel op een frontale manier toont, wat verleidelijk is in de huidige cinema, maak je de dingen begrijpelijk, zichtbaar en ergens aanvaardbaar. Son of Saul volgt slechts één man. Vaak wordt alleen zijn gezicht getoond. De informatie die je krijgt is fragmentarisch. Het zorgt ervoor dat de verbeelding van de kijker aangesproken wordt om die horror en dat menselijke lijden beter te begrijpen. Het is eerder een mentaal proces in plaats van een expliciete confrontatie.

"In cinema is er de tendens om alles te willen tonen. Dat gebeurt meer en meer. Ik volg een andere weg: die van de suggestie. Op die manier toon je ook respect voor de doden.

"De vernietiging van de Joden hangt als een spook over onze beschaving. Heel die gebeurtenis is ondertussen gedegradeerd tot een ongenaakbare mythe. Als de Shoah alleen maar intellectueel benaderd wordt, als we nooit een viscerale of intuïtieve beleving van dat lijden krijgen, kan er nooit sprake zijn van empathie."

Moeten we Son of Saul willen zien?

"Ik begrijp dat de verleiding groot is om alleen maar voor het oppervlakkige of ontspannende komedies te kiezen. Maar grote drama's of verschrikkingen moeten we kunnen verinnerlijken. Zowel individueel als maatschappelijk hebben we er behoefte aan dat het lijden overgebracht wordt.

"Als mens ben je ook altijd nieuwsgierig naar een nieuwe ervaring. En Son of Saul biedt die ervaring, net omdat ik die ervaring van de hel van een concentratiekamp niet abstract, maar visceraal houd."

Volgens hoofdacteur Géza Röhrig is Saul de gelukkigste mens in de film. Vindt u dat ook?

"Toch op een zekere manier. Als er geen hoop meer is, is er ook geen religie of God meer. Op dat moment kan er een innerlijke stem zijn die zegt wat je moet doen. En die stem overstijgt de regels, de wetten en het religieuze. Het is iets van een andere orde. Het is iets intuïtiefs. Het is de stem van de menselijke hoop. Het is de hoop dat de mens beter zou kunnen zijn dan eender welk geloof. Voor mij situeert zich dat op het niveau van het spirituele."

Heeft Son of Saul ondertussen een Duitse filmverdeler gevonden?

"Ja, tot mijn grote opluchting. Duitsland probeert zijn verleden te reconstrueren op een manier waar ik problemen mee heb. Er is meer en meer ruimte voor de mythe van het Duitse heroïsche verzet of voor een film ter ere van de glorie van de Führer, zoals Der Untergang.

"Opnieuw: Son of Saul daagt de kijker uit omdat je je intellect moet opgeven en je niet meer kunt analyseren wat je ziet. De film ademt Saul. Je beleeft via hem wat het betekent om in die gaskamers te zijn en op een moment word je deel van die machine. Dat kan op de zenuwen werken van mensen die een permanente, haast ideologische intellectuele controle willen hebben op wat ze in de bioscoop zien.

"Ik mik op een organische spanning om je te laten voelen wat het betekent om een gevangene in een kamp te zijn. Auschwitz was de waanzin en in zo'n wereld kun je niet nadenken, omdat je getraumatiseerd en ontmenselijkt bent."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234