Maandag 06/12/2021

Oorlog in Syrië

VN bevestigt: IS heeft kroonjuweel in Palmyra vernield

De tempel van Bel voor en na de vernietiging door IS. Beeld REUTERS
De tempel van Bel voor en na de vernietiging door IS.Beeld REUTERS

De Syrische stad Palmyra, ook wel 'de bruid van de woestijn' genoemd, is een van zijn kroonjuwelen kwijt, de ruim 2000 jaar oude Tempel van Bel. Dat meldt de BBC en is bevestigd door de Verenigde Naties op basis van satellietbeelden. De tempel diende in de Romeinse tijd als religieus centrum van de stad.

"Uniek". Zo noemt archeoloog Diederik Meijer, verbonden aan de Universiteit Leiden, de Tempel van Bel. Hij bracht voor de Syrische burgeroorlog verschillende bezoeken aan de woestijnstad. "Het was de grootste tempel in de stad die nog overeind stond. Er was zelfs nog een stuk dak van de cella (de gebedsruimte, red.) aanwezig. Het was het kroonjuweel van de ruïnes en het is onvervangbaar."

Voorkomen had dit niet kunnen worden, denkt Meijer. "Als er fysiek niet een bepaalde macht aanwezig is, dan is er geen kruid tegen gewassen." Het recent aangekondigde plan van wetenschappers van Oxford en Harvard om 3D-camera"s te plaatsen in oorlogsgebieden in het Midden-Oosten, om de bouwwerken na vernietiging na te kunnen bouwen, is volgens Meijer niet haalbaar in Palmyra. "Het is nu al te laat."

Wat de pijn enigszins verzacht, is dat een deel van de opgravingen, die tentoon waren gesteld in het museum van de stad, door Syrische regeringslieden in veiligheid waren gebracht voordat IS aan de poorten stond. De beroemde archeoloog Khaled Assaad stuurde de operatie aan. Hij was jarenlang directeur van het museum en wijdde meer dan de helft van zijn leven aan het behoud van de stad. Vorige maand werd de 82-jarige archeoloog door IS onthoofd. De reden zou zijn dat hij niet wilde onthullen waar de historische schatten van het museum waren ondergebracht.

De Tempel van Bel in 2008, drie jaar voor het uitbreken van de burgeroorlog. Beeld REUTERS
De Tempel van Bel in 2008, drie jaar voor het uitbreken van de burgeroorlog.Beeld REUTERS
De tempel van Baal-Shamin op 26 juni (links) en het resultaat na de verwoesting door IS, 27 augustus (rechts). Beeld REUTERS
De tempel van Baal-Shamin op 26 juni (links) en het resultaat na de verwoesting door IS, 27 augustus (rechts).Beeld REUTERS

De stadstempel van Palmyra

Toen IS Palmyra in mei van dit jaar veroverde, was er nog hoop dat de terreurgroep de Romeinse opgravingen - die op de werelderfgoedlijst van UNESCO staan - met rust zou laten. Een IS-commandant, onder de schuilnaam Abu Laith al-Saoudy, zei tegen het radiostation Alwan FM dat "er geen bulldozers gebruikt zouden worden om ze (de bouwwerken, red.) te vernietigen." Wel voegde hij daaraan toe dat IS de "afgoden zou afbreken die door ongelovigen worden gebruikt om te aanbidden."

Daarmee doelde de commandant waarschijnlijk op beeltenissen van oude goden, die een menselijk karakter hebben en door de terreurgroep als afgoderij worden bestempeld. Eerder verwoestte IS ook al beeltenissen in de ruim drieduizend jaar oude Assyrische stad Nimrud, in Irak. De beelden van IS-strijders die met pikhouwelen en bijlen het historische erfgoed aan gort sloegen, gingen de hele wereld over.

Even leek het erop dat IS zich aan zijn woord zou houden: de ruïnes van Palmyra bleven de eerste weken na de verovering overeind staan. Maar eind juni kwamen er videobeelden naar buiten van graftombes, net buiten de historische stad, die door de extremisten met explosieven waren opgeblazen. Vorige week was het de beurt aan de Tempel van Baal-Shamin, gebouwd in de eerste eeuw na Christus en een van de pronkstukken van de stad. Unesco sprak van een "oorlogsmisdaad".

Gisteren volgde dus de Tempel van Bel, die uit dezelfde tijd stamt als de Tempel van Baal-Shamin. "Het was de stadstempel van Palmyra", zegt archeoloog Lucinda Dirven, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. "Palmyra was een oasestad waar verschillende stammen leefden. Iedere stam had zijn eigen heiligdom. Toen de Romeinen de stad net voor het begin van de jaartelling innamen, kwam er een enorme ontwikkeling op gang. Palmyra speelde een bemiddelende rol in de karavaanhandel die langs de zijderoute van Oost naar West plaatsvond. Er was sprake van grote rijkdom. Uit die tijd stamt de Tempel van Bel. Het was de eerste tempel waar de verschillende stammen samenkwamen. De Tempel van Bel was van iedereen."

Bel (of Baäl) betekent "heer" en de tempel was waarschijnlijk gebouwd ter ere van Marduk, een Babylonische god. Al is dat volgens Dirven niet helemaal zeker. "Wel is duidelijk dat de tempel later diende als moskee."

Een foto die door IS is verspreid van de Tempel van Baal-Shamin die vorige week werd opgeblazen. Beeld AP
Een foto die door IS is verspreid van de Tempel van Baal-Shamin die vorige week werd opgeblazen.Beeld AP

Toeristische trekpleister

Een team van Franse archeologen trok in de jaren dertig van de vorige eeuw naar Palmyra om de eeuwenoude tempels te restaureren. De tempels van Bel en Baal-Shamin stonden nog goeddeels overeind, het oude Romeinse theater moest volledig worden opgebouwd. In de jaren die volgden, fungeerden de bouwwerken als belangrijke trekpleister. Dat bleef zo totdat de burgeroorlog meer dan vier jaar geleden uitbrak. Palmyra raakte een van zijn belangrijkste inkomstenbronnen kwijt en de bedoeïenen - de inwoners zijn van oorsprong nomaden - moesten andere manieren zien te vinden om te overleven.

Sinds IS de stad heeft overgenomen, zijn de circa 150.000 inwoners die op steenworp afstand van de historische stad wonen onderworpen aan een streng-islamitisch regime. Bewoners die zich verzetten en strijders van het oppositionele Vrije Syrische Leger of het regeringsleger worden publiekelijk onthoofd.

"De hele wereld spreekt zijn zorgen uit over de historische bouwwerken, maar niemand lijkt zich zorgen te maken over de inwoners", zei een 28-jarige inwoner van Palmyra in een interview met de Volkskrant.

Nu de twee belangrijkste tempels van de stad zijn opgeblazen, is het wachten op vernietiging van de overige bouwwerken die nog overeind staan. Bijvoorbeeld de eeuwenoude Korintische zuilen aan de hoofdweg van de oude stad. Of het Romeinse theater en de graftombes. "IS doet dit om ons in het Westen te choqueren", zegt archeoloog Dirven. "Hoe harder we brullen en alarm slaan, hoe meer ze tekeer zullen gaan."

Lees hier de laatste bijdrage van Lucinda Dirven voor The American Schools of Oriental Research (ASOR) over de beeldenstorm van IS.

null Beeld AFP
Beeld AFP
Romeinse graftomes in de historische stad van Palmyra. Beeld AP
Romeinse graftomes in de historische stad van Palmyra.Beeld AP
Toeristen bezoeken de Tempel van Bel in Palmyra. Beeld REUTERS
Toeristen bezoeken de Tempel van Bel in Palmyra.Beeld REUTERS
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234