Zaterdag 16/11/2019

Keerpunt

Vluchtelingen bedreigen onze manier van leven niet

Vluchtelingen bij de grens tussen Kroatië en Slovenië. Beeld AFP

Okey Ndibe werd geboren in Nigeria en is schrijver van de romans Foreign Gods, Inc. en Arrows of Rain en samensteller en redacteur van Writers Writing on Conflicts and Wars in Africa. Hij doceert aan de universiteit van Nevada, Las Vegas.

De Igbo van het zuidoosten van Nigeria hebben een uitdrukking om een menselijk drama te beschrijven: "Iets sterkers dan de krekel is het nest van de krekel binnengedrongen." De krekel is machteloos. Hij heeft twee mogelijkheden: vluchten of vechten en sterven.

In 1967 stonden mijn ouders en miljoenen andere Igbo voor die grimmige keuze toen de Nigeriaanse overheid een burgeroorlog begon om de afscheidingsbeweging in Biafra, onze olierijke provincie, neer te slaan.

Ik was nog maar zeven jaar toen wij de laatste boot namen naar Onitsha, een stad in het zuidoosten van Nigeria. Mijn ouders deden hun best om hun vier kinderen af te schermen van de verschrikkingen van de Biafra-oorlog, maar de gruwel was onmogelijk te verbergen.

Een poosje vonden we toevlucht in Amawbia, de geboortestad van mijn vader. Maar naarmate de oorlog dodelijker werd, begonnen de bombardementen en de grondoffensieven van de federale troepen burgers als mikpunt te nemen. Wij werden vluchtelingen op de dool. We trokken van de ene belegerde stad naar de andere vermeend veilige haven, tot die ook bedreigd werd en we weer moesten vluchten.

De Nigeriaanse overheid legde een blokkade op. Voedsel werd moeilijk te vinden, was vaak even schaars als hoop, of slaap, door het onophoudelijke schieten in de nacht. Overal waar we verbleven, joegen we met andere kinderen op hagedissen, die we op takkenvuurtjes roosterden. Het zachte, blanke vlees was lekker.

Andere kinderen hadden minder geluk. Ze leden aan kwashiorkor: spillebenen, gezwollen buik, alsof hij opgepompt was met lucht, ribben die je kon tellen, een magere nek, plukjes verkleurd, dun haar. Je zag veel van die kinderen.

Volwassenen gingen ook dood. Toen ik op een dag met mijn ouders in een lange rij stond bij een centrum dat eten en andere goederen uitdeelde, zag ik een man ineenzakken. Mijn ouders probeerden te beletten dat ik keek, maar het was te laat. Een paar mannen droegen zijn slappe lichaam weg. In die oorlog stierven bijna een miljoen mensen, vaak van de honger. De regering gebruikte de honger bewust als wapen.

Okey Ndibe Beeld rv

Prikkeldraad

Ik woon nu veilig in de Verenigde Staten, maar al een paar jaar zie ik die vertrouwde hel opnieuw. Overal ter wereld worden mensen uit hun huis verdreven. Ze zijn net zo wanhopig op zoek naar een veilige haven als mijn gezin van toen.

De schaal van de ellende is enorm. Volgens het vluchtelingenagentschap van de Verenigde Naties waren in 2015 wereldwijd 60 miljoen mensen ontheemd. Sinds de Tweede Wereldoorlog is dat een record. Het woord crisis is te zwak om het te beschrijven.

Mannen, vrouwen en kinderen ontvluchten oorlogen, conflicten en vervolging in landen als Syrië (11,6 miljoen), Irak (4,1 miljoen), de Democratische Republiek Congo (4 miljoen), Afghanistan (3,7 miljoen), Soedan (2,9 miljoen), Somalië (2,3 miljoen), Oekraïne (1,3 miljoen) en Myanmar (907.000), volgens de cijfers van de Verenigde Naties. Een ander cijfer, emotioneel dichter bij mijn bed: in het noordoosten van Nigeria zijn sinds mei 2013 meer dan 2,3 miljoen mensen op de vlucht voor de islamistische opstandelingen van Boko Haram.

Turkije geeft nu onderdak aan ongeveer 1,6 miljoen vluchtelingen. De namen van de andere grote gastlanden zullen sommige mensen misschien verrassen, want ze zijn Europees noch rijk: Pakistan (1,5 miljoen vluchtelingen), Libanon (1,2 miljoen), Iran (928.200), Ethiopië (660.000) en Jordanië (654.000). Van het begin van dit jaar tot in oktober hebben 643.000 vluchtelingen en migranten via de Middellandse Zee Europa bereikt.

Deze vluchtelingen kennen het drama van de krekel, ongeacht het land dat ze ooit hun thuis hebben genoemd. Als je gedwongen bent je kinderen te verzamelen en op de loop te gaan, is er geen tijd voor visa en paspoorten. Je eerste zorg is hoe je de Sahara doorkruist zonder om te komen van de dorst of hoe je de oversteek van de Middellandse Zee op een vlot overleeft. Wie er niet in slaagt zich in veiligheid te brengen, toont eigenlijk dat sommige manieren om te sterven - bijvoorbeeld verdrinken met de Italiaanse kust in zicht - beter zijn dan andere.

Een jonge soldaat tijdens de Biafra-oorlog (1967-1970), die honderd- duizenden Nigerianen op de vlucht joeg, onder wie Okey Ndibe en zijn gezin. Beeld Romano Cagnoni / Getty Images

Veel van de overlevenden stranden ontzettend dicht bij de veiligheid: dood en vernieling achter hen, prikkeldraad en agenten voor hen.

Maar Hongarije heeft omheiningen opgetrokken om vluchtelingen te weren. Maleisische en Thaise patrouilleschepen hebben boten vol hongerende Rohingya, de vervolgde islamitische minderheid in Birma, in zee gejaagd. Australië bouwt geen omheiningen maar houdt zijn vluchtelingen in quarantaine op Nauru en in Papoea-Nieuw-Guinea.

De moeilijkste barrière is vaak het etiket dat je opgeplakt krijgt. Als iemand je een vluchteling of een migrant of een asielzoeker noemt, zegt dat meer over de agenda van de spreker dan over je eigen poging om je verhaal te vertellen. De Britse premier David Cameron noemde de mensen aan de Europese grenzen 'een zwerm'. Sommige Europese commentaren wijzen erop dat de meeste vluchtelingen moslims zijn. De implicatie is dat die, als ze mogen blijven, zullen proberen de plaatselijke tradities en waarden te ondermijnen.

Hoe hard ik ook mijn best doe, ik begrijp niet waarom hulpeloze mensen, ontworteld uit hun leven, mensen die niets liever willen dan naar huis gaan, zo veel angst inboezemen.

Tegen de tijd dat een vluchtelingengezin in Londen aankomt, of in een busstation in Amman of op een Maleisische kust, is het misschien alles kwijt: diploma's zijn waardeloos geworden, vrienden en familieleden leven verspreid, bezittingen hebben ze achtergelaten. Als mensen vluchtelingen afwijzen, reageren ze misschien tegen het idee dat het hen ook zou kunnen overkomen, dat hun eigen vertrouwde leventje van de ene dag op de andere kan eindigen, dat alles waarop ze rekenen in rook kan opgaan.
Of misschien komt het doordat sommige vluchtelingen ver hebben gereisd, niet naar een buurland maar naar een ander werelddeel, waardoor hun drama minder bekend is en minder sympathie opwekt.

Of misschien herinneren sommige vluchtelingen ons aan dingen die we liever zouden vergeten. Zouden Amerikanen of Europeanen als ze Iraakse of Libische vluchtelingen zien eraan herinnerd worden dat de door de VS geleide invasie van Irak en de door de NAVO gesteunde afzetting van Kadhafi die landen geen vrede maar chaos hebben gebracht?

Als je geluk hebt, ontmoet je soms medelijden en empathie op je weg. Mensen stellen hun huis open, organiseren hulpacties, brengen vluchtelingen over de grens. Het gebeurt niet vaak, maar het helpt je verder. Op het einde van de oorlog in Biafra stond ik bij een chaotische voedselbedeling en kreeg een vrouw medelijden met me. Ze schonk me wat eten en een muntstuk, dat ik aan mijn ouders gaf.

Tovarnik, Kroatië, 20 september. Vluchtelingen proberen op een trein naar Zagreb te geraken. Beeld AP

Als je toch een thuis vindt, word je met nieuwe uitdagingen geconfronteerd. Je moet een nieuwe identiteit vinden, bij een gemeenschap horen. Welke herinneringen zul je bewaren en welke niet? Je bent gedwongen jezelf herop te bouwen, molecule na molecule. Sommige mensen zullen zich nooit aanpassen. Sommige mensen zullen altijd achtervolgd worden door de herinnering aan de vlucht, de verloren of achtergelaten familie, de mensen die het niet hebben overleefd.

Sommige van mijn scherpste herinneringen dateren van het einde van de oorlog in Biafra. Mijn ouders hadden veel verloren: verwanten waren dood of lichamelijk of geestelijk verminkt, ons huis, foto's, dierbare souvenirs waren kapotgeschoten. Maar we leefden nog.

Met de hulp van enkele familieleden konden mijn ouders de helft van ons dakloze huis oplappen. We gingen er weer wonen. Vader hervatte zijn werk bij de post, moeder gaf weer les. Wij, de kinderen, gingen naar school, met een vreemde passie. Het gaf niet dat de Nigeriaanse troepen onze school tot op de funderingen hadden verwoest zodat we in de open lucht les kregen, blootgesteld aan zon en regen. Naar school gaan was een ritueel uit het oude leven en leek een kans om daar iets van te heroveren.

Normaliteit

Als je weet wat het is om hongerig en dakloos te zijn, alles te hebben verloren, dan weet je dat iedereen in die situatie kan belanden. Je kunt alleen maar hopen dat de bureaucraat aan wie je hulp vraagt, beseft dat hij aan de andere kant van de tafel zou kunnen staan. En, eerlijk is eerlijk, veel bureaucraten beseffen dat.

Het zijn de anderen die het nog moeten leren. Vluchtelingen zijn geen mensen die een manier van leven bedreigen. Veel vluchtelingen kennen de waarde van medelijden. En als ze onze buren, vrienden en collega's worden, zullen ze ons empathie bijbrengen. Een deel van onze schuld tegenover hen is dat we hen de steun moeten geven die zij ons zouden bieden, en het zelfs moeten opbrengen mee opnieuw orde, normaliteit en harmonie in de oorspronkelijke thuis van de vluchtelingen te brengen, die ineens verwoest werd en onherbergzaam is geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234