Zaterdag 06/06/2020

Coronavirus

‘Vluchtelingen afschilderen als corona-verspreiders is een gevaarlijke tactiek’

‘Het klopt natuurlijk dat mensen die bewegen over de planeet ziektes kunnen verspreiden, maar dat geldt evengoed voor toeristen en zakenreizigers’, stelt professor Baldwin Van Gorp.Beeld Joris Van Gennip

Brengen vluchtelingen corona binnen in Europa? Het was professor arbeidsrecht Marc De Vos die die stelling poneerde. Een gevaarlijke vorm van framing, menen experts. En een die herinneringen oproept aan een niet zo fraai verleden. ‘Joden werden ook weggezet als ziekteverspreiders.’

“Als we niet opletten, kan 2020 het nieuwe 2015 worden. Maar dan erger, want bezwaard met het coronavirus”, schreef professor Marc De Vos, oprichter van de liberale denktank Itinera en momenteel decaan aan de Macquarie Universiteit in Sydney, in een opiniestuk in Trends. “Vluchtelingen uit Syrië en het Midden-Oosten zijn vluchtelingen uit de invloedssfeer van de besmettingshaard Iran. Als Turkije wegkijkt, komen niet alleen vluchtelingen maar ook virussen Europa binnen.”

De passage in het opiniestuk deed heel wat wenkbrauwen fronsen. Professor De Vos zette zich hiermee namelijk op één lijn met de Hongaarse regering van Viktor Orbán. Die zei afgelopen week ook al dat er een duidelijke link is tussen het coronavirus en illegale migratie. Omdat de meeste illegale migranten volgens hen uit Iran of via Iran in Europa aankomen. Ook Tamas Menczer, de Hongaarse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, zette op zijn Facebook-pagina dat migratie “nu ook een gezondheidsrisico geworden is”.

Een andere agenda

Dat migratiekritische individuen de coronacrisis aangrijpen om hun afkeer voor migratie te benadrukken, is niet zo verwonderlijk. Het is een bekende tactiek om de angst voor iets wat op het ogenblik het nieuws beheerst aan te grijpen om een andere agenda te dienen. Dat is wat ook de Joden overkwam in de jaren 30 van de vorige eeuw. “Ze werden toen afgebeeld als ratten en als bacterie- en ziekteverspreiders”, stelt professor jodendom Klaas Smelik (UGent). “Door Joden af te schilderen als ziekteverspreiders, geraakte het idee dat je hen moest isoleren ingeburgerd. De achterliggende agenda was om Joden buiten het openbare leven te houden. Het idee was: we moeten ze niet.”

Joden waren ook al eerder slachtoffer geworden van die tactiek. Bij de uitbraak van de grote pestepidemie in de 14de eeuw werden ze ook aangewezen als oorzaak. Professor Smelik: “Eerst werden ze door de kerk afgeschilderd als een ziekte op zich. Daarna evolueerde dat naar ‘verspreiders van ziekten’. Joden leefden door hun religieuze voorschriften ook een stuk hygiënischer, waardoor er minder slachtoffers vielen bij hen. En dat maakte hen verdacht. Nochtans werd vrij snel aangetoond dat er ook bij Joden wel degelijk slachtoffers vielen.”

Maar dat de feiten niet kloppen, verandert vaak maar weinig. “Dat zie je ook bij het coronavirus”, zegt professor Smelik. “De besmettingen binnen Europa zijn vrijwel allemaal terug te leiden naar Noord-Italië. Het virus is duidelijk verspreid door mensen die daar op vakantie gingen of op zakenreis waren. Vaak mensen die wisten dat er een risico was maar toch op reis gingen. Maar wat je dan ziet is dat de eigen mensen buiten schot gehouden worden en er doorgeschakeld wordt naar een groep die er niets mee te maken heeft, maar die sommigen liever kwijt zijn dan rijk: de vluchtelingen.”

Zondebok

Angst ligt aan de basis van zo’n reactie en ook het onvermogen om te duiden, meent professor Smelik. En ook de complexiteit van de samenleving, voegt professor sociologie Pieter-Paul Verhaeghe (VUB) toe. “Door die complexiteit proberen mensen te vereenvoudigen. Ze doen dat door in te delen in categorieën en daarin nog eens hiërarchie aan te brengen. De ene groep mensen is beter dan de andere. Als er dan een groot maatschappelijk probleem opduikt, dan is het makkelijk om een zondebok aan te duiden: de categorie die we op dat moment het laagst inschatten.”

Het is een fenomeen dat van alle tijden is. Ook ziektes als lepra, de pokken, syfilis of tbc werden in het verleden in de schoenen geschoven van bevolkingsgroepen waar men op dat moment van de geschiedenis een negatieve kijk op had. Professor Verhaeghe: “De Ierse en Italiaanse migranten die eind 19de, begin 20ste eeuw naar ‘het beloofde land’ Amerika trokken, werden ook geculpabiliseerd, en ervan verdacht virussen mee te brengen vanuit Europa. Je ziet het ook vaak bij zigeuners. Die bevolkingsgroep werd in de 19de eeuw geregeld opgepakt omdat ze ervan verdacht werden ziektes te verspreiden.”

Informatie draaien

Vluchtelingen werden ook al eerder afgespiegeld als meebrengers van ziekten, zegt professor Baldwin Van Gorp (KU Leuven), die onderzoek voert naar framing. “In 2000 circuleerden al alarmberichten over vluchtelingen die tbc meebrachten. Het klopt natuurlijk dat mensen die bewegen over de planeet ziektes kunnen verspreiden, maar dat geldt evengoed voor toeristen en zakenreizigers. Alleen gaan we dat niet problematiseren. Bij vluchtelingen doen sommigen dat wel.”

Informatie wordt ook vaak gedraaid, tot die in het kraam past. Professor Van Gorp verwijst naar de uitleg dat heel wat vluchtelingen via Iran naar Europa zouden komen, wat in de feiten niet klopt. “Maar als je dat enkele keren herhaalt en met andere elementen samenvoegt tot een logisch klinkend verhaal, stappen mensen daarin mee. Vooral wie al angstig is en migratie al als een dreiging zag. Voor hen klinkt het heel plausibel en als een bevestiging van wat ze al vreesden. En ze gaan vluchtelingen nog meer zien als een bedreiging. Uitspraken als deze kunnen dus heel gevaarlijk zijn.”

Marc De Vos verblijft momenteel in Australië en was niet bereikbaar voor commentaar. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234