Zondag 09/08/2020

Vlaanderen is de afgelopen zes jaar grondig veranderd, meestal ten goede.

Dankzij of ondanks de lokale besturen? De Morgen maakt met ervaringsdeskundigen

een balans op. Deel 2: ruimtelijke ordening.

'Te veel plannen doodt ruimtelijke orde'

Dat op de luttele 13.522 vierkante kilometer die Vlaanderen klein is niet meer alles kan, het is tot in Smeerebbe-Vloerzegem doorgedrongen. 'De tijd dat de burgemeester je op een briefje gaf dat je mocht bouwen, is voorbij', zegt expert ruimtelijke ordening (RO) Evert Lagrou.

Het heeft wat voeten in de aarde gehad, maar zo stilaan heeft elke gemeente in Vlaanderen haar ruimtelijke structuurplan. Volgend jaar zal de moeder van al die plannen, het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV), geactualiseerd worden. Ruimte in Vlaanderen is schaars, het gebruik ervan zou met al die plannen ordelijker moeten verlopen. Maar het blijft voer voor veel conflict en, jawel, verzuring. Grofweg 70 procent van de lokale actiecomités heeft te maken met de strijd om ruimte. Door Filip Rogiers

Dit jaar verdwenen enkele West-Vlaamse ambtenaren van stedenbouw achter de tralies. Ondanks alle plannen en regeltjes blijkt er dus nu en dan toch nog altijd iets mogelijk op z'n Vlaams: onder de tafel. Maar Evert Lagrou is niet pessimistisch. "Politici en ambtenaren worden dermate op de vingers gekeken dat ze wel twee keer nadenken. De tijd dat de burgemeester je op een briefje gaf dat je mocht bouwen is voorbij. De notie van ruimtelijke ordening zit zodanig in het collectief geheugen dat zwaar gefoefel niet meer mogelijk is. Over het Antwerpse Kievitplein kwam het tot een debat in De zevende dag. In Anderlecht is onlangs een schepen zonder pardon de laan uitgestuurd op verdenking van gesjoemel. Zelfs al heb je geen sterk gemeentebestuur: men denkt tien keer na voor men nog tussenkomsten doet."

Toch is er een grijze zone. Vloeken tegen de ruimtelijke orde kan nog altijd, maar is... gelegaliseerd. Het is een gevolg van de toegenomen planniveaus. "Vroeger had je er twee: de regering maakte gewestplannen op, de gemeente kon die amenderen via een bijzonder plan van aanleg. Nu zijn er drie planniveaus: het gewest, de provincies en de gemeenten. Dat is de moord op de ruimtelijke orde in ons land. Het gevaar is dat het gewest plannen doorduwt zonder dat het veel voeling heeft met de lokale spirit of place."

Soms is het logisch, maar het verhoogt ook het risico op 'gelegaliseerd gefoefel'. "Doet een gemeente 'lastig'? Dan kan een beetje handige projectontwikkelaar er het gewest van overtuigen dat de site waar hij plannen mee heeft van 'gewestelijk' belang is. Dat is gebeurd met het Kievitplein in Antwerpen. De plannen waren mooi; de projectontwikkelaar zag er te weinig rendement in en trok naar de minister. Wat gebeurde? Het is stationsomgeving, een hst-station bovendien, dus dat is van gewestelijk belang en werd onttrokken aan de stad."

Tot wat het in de praktijk kan leiden? "De stad dreigt zeggenschap te verliezen over wat het hart is van zo'n stad: sites als de stationsomgeving van Antwerpen of het Zuid in Gent."

En erger. "Er zijn plannen om in de omgeving van Groot-Bijgaarden een groot congrescentrum neer te poten. Dat is totaal tegen elk concept van de groene rand. Wat doen de initiatiefnemers? Ze kunnen naar de Vlaamse regering trekken, zeggen dat het van gewestelijk belang is en vragen om een gewestelijk RUP (ruimtelijk uitvoeringsplan, FR). In Machelen heeft een projectontwikkelaar lang geleden gronden aangekocht waar men een shopping center op wil bouwen. Dat ligt in Vlaams stedelijk gebied rond Brussel en is met de auto niet vlot te bereiken. Heel die omgeving is overbezet. Nu zijn er alle mogelijke acties aan de gang om tot een gewestelijk RUP te komen om het toch gedaan te krijgen. En dat is perfect wettelijk.

"Dus: hoewel er sinds de jaren 90 een duidelijker visie op RO is in dit land garanderen de vele structuren en procedures niet dat Vlaanderen er ruimtelijk meer ordelijk, beter uitziet."

Op een lager echelon, dat van de gemeentelijke dossiers, ziet Lagrou wel vooruitgang. Burgemeesters en colleges kunnen adviezen van Gemeentelijke Commissies Ruimtelijke Ordening (Gecoro's) niet zomaar negeren. "Er is een soort transparantie ontstaan op het vlak van stedenbouw die ik, voor ik zelf voorzitter werd van zo'n Gecoro (in Vilvoorde en Grimbergen, FR), niet voor mogelijk hield. Als je het college een technisch onderbouwd rapport voorlegt, kan de stad daar soms mee verveeld zitten, maar ze volgen meestal wel. Ik zei daarnet dat te veel planniveaus niet goed zijn, maar het voordeel is dan weer dat een gemeente die het gefundeerde advies van haar Gecoro niet volgt, kan worden teruggefloten door de provincie."5. Ai ai, daar heb je weer zo'n actiecomité

Iedereen die in gemeente of stad met ruimtelijke planning bezig is, wordt meer dan ooit op de vingers gekeken. Dat is fijn, maar leidt niet noodzakelijk tot een mooier Vlaanderen. "Inspraak? Ja. Maar directe democratie betekent vaak dat de sterkste groep het haalt. Concreet zijn dat meestal de mensen van een verkaveling die een advocaat onder de arm nemen om hun dossier op te stellen. Die winnen het van de nabijgelegen buurt met sociale woningen. Ik ben absoluut voorstander van een getrapte democratie."

Lagrou prefereert het Vilvoordse model van Jean-Luc Dehaene (CD&V). "De gemeente legt de doelstellingen vast. Dan werken ambtenaren en projectontwikkelaars plannen uit. Er kan een wedstrijd komen. Daarna organiseert Dehaene een expo waar de mensen hun zeg kunnen doen. Hoe gaat het er elders vaak toe? De inwoners vangen geruchten op over de uitbreiding van een bedrijventerrein, er komt een actiegroep, het college wordt bang en probeert die actiegroep te lijmen."

De Vlaamse ombudsman klaagt in zijn jongste jaarverslag aan dat de overheid te zwak of gewoonweg niet optreedt tegen bouwovertredingen. Die worden ook te weinig actief opgespoord. Of u in uw dorp zult blijven sakkeren over die ene zichtbare bouwovertreding of niet hangt af van de in 2003 opgerichte Hoge Raad voor het Herstelbeleid. "Zitten er in die raad duiven of haviken? Dat zal bepalend zijn voor het beleid. Er zijn in het verleden onder Steve Stevaert (sp.a) en Eddy Baldewijns (sp.a) enkele spectaculaire, in de media smeuïg gebrachte afbraken geweest. Voor die paar bouwsels die werden afgebroken bleven er andere staan die minstens even erg waren. Positief is nu dat de Hoge Raad onlangs solide, openbare criteria heeft opgesteld."

n Meise, 1998. Wat rest van een afgebroken illegaal gebouwde villa wordt weggevoerd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234