Woensdag 20/11/2019

'Vlaanderen hinkt wat achterop'

TAALSTRIJD. De shortlist van de Gouden Boekenuil huldigt dit jaar een waaier aan genres. Kunnen Vlaming Mark Schaevers en topfavoriet Jeroen Brouwers het jonge Nederlandse geweld trotseren? Of wordt de echte winnaar opnieuw de Publieksprijslaureaat? Voorzitter Friedl Lesage antwoordt.

De Gouden Boekenuil krijgt de allure van een aanmoedigingsprijs voor jongere auteurs, of daar lijkt het soms wel op als je de erelijst van de laatste jaren overloopt. Winnaars als Robert Vuijsje (2009), David Pefko (2012) en Joost de Vries (2014) sneden de pas af van de grote bonzen. Alleen Oek de Jong (2013) en Cees Nooteboom (2010) konden de ban breken. Terwijl je bij de Lezersprijs net wél de tenoren ziet opduiken. Zo mochten de voorbije jaren Tommy Wieringa en Stefan Hertmans zich troosten met de publiekspluimen en ook Tom Lanoye werd al gekoesterd als publiekslieveling. Maar in de boekhandels bleken zij wel de grote triomfators.

Ook dit jaar kreeg de Nederlandse aankomende garde behoorlijk vrij spel op de nogal verrassende shortlist. Met Nina Weijers en haar kunstenaressenroman De consequenties als echte newbie, de korte verhalen van de weliswaar al 52-jarige Rob van Essen als outsider en Joost de Vries met essaybundel Vechtmemoires als recidivist. Mark Schaevers, met zijn biografie over schilder Felix Nussbaum, blijft als enige Vlaming over en Jeroen Brouwers is met Het hout de eenzame grote krokodil. Al is de kans miniem, De Vries kan zelfs voor een primeur zorgen: twee jaar op rij de Gouden Boekenuil winnen. Topfavoriet Brouwers kan zelfs zijn derde Uil vangen.

'Shortlist is te kort'

"Er was snel consensus over deze shortlist", zegt juryvoorzitter Friedl Lesage, "maar er is altijd een nadeel aan verbonden: dat ze te kort is. Elk jurylid had zijn prioriteiten. Toch kwamen deze vijf auteurs heel snel bovendrijven. Op natuurlijke wijze, zeg maar." De jury, met onder meer Humo-redacteur Bart Vanegeren en De Groene Amsterdammer-journaliste Marja Pruis, wou de vinger aan de pols houden. Lesage: "Er is natuurlijk iets aan het broeien in Amsterdam. Denk maar aan de wervende kracht van het tijdschrift Das Magazin. Die hele groep jonge auteurs bezit verrassende pennen. Dat zie ik momenteel niet in Vlaanderen gebeuren, wij hinken wat achterop. En zo is deze shortlist ook een vingerwijzing naar de gevestigde waarden. De rode loper wordt voor hen niet zomaar uitgerold. Ze moeten kwaliteit blijven afleveren."

Zeker is dat de Gouden Boekenuil een tikje ras le bol heeft gemaakt en nogal wat sterke boeken tussen de plooien zijn gevallen. De afwezigheid van Peter Terrins Monte Carlo - nog in de running voor de Libris - is een flater. En waarom auteurs als Hafid Bouazza (Mereswin), Adriaan van Dis (Ik kom terug), Erwin Mortier (De spiegelingen), Herman Koch (Geachte heer M.) of Ivo Victoria (Dieven van vuur) niet eens de longlist haalden, is een raadsel. Was het dan een zwak jaar voor de Nederlandse literatuur? "Nee", zegt Lesage. "En pas op: dit is geen keuze tégen bepaalde boeken. Dit is een jury die erg veel internationale literatuur leest. Gaandeweg stelden we vast dat Nederland en Vlaanderen niet onder hoeven te doen. We deden wel degelijk ontdekkingen in de 380 voorgeschotelde boeken. Er wordt gedurfd en prachtig omgegaan met de taal. Wel moet je als jury de kans grijpen om niet de voor de hand liggende namen te benadrukken."

Oorlog en verkoopscijfers

Dat de lezersjury vaak de grotere namen eruit pikt en die soms een stevigere impact hebben, lijkt Lesage niet te deren. "Vergeet niet dat de lezersjury pas aan de slag gaat met de vijf namen op onze shortlist. Het is logisch dat haar mening afwijkt van onze vakjury. Maar wij laten ons niet leiden door bestsellers of kritieken die een boek de hemel in prijzen. We zijn trouw aan onszelf. En zo hoort het ook. En geloof me: met een andere jury krijg je een heel ander resultaat. Dat beseffen de gekozen auteurs ook wel."

Of heeft de jury toch een aantal poulains naar voren geschoven? Gaf Humo-redacteur Bart Vanegeren niet een streepje voor aan zijn collega Mark Schaevers, vragen sommige waarnemers zich af? En Marja Pruis loodste zelfs twee van haar recensenten-collega's bij De Groene Amsterdammer binnen op de lijst. "Soms kennen juryleden auteurs die op de lijst staan, dat is zo", zegt Lesage. "Maar we gaan daar professioneel en integer mee om. Bij deze boeken hebben betrokkenen zich niet overheersend in het debat gemengd. Het is aan mij als juryvoorzitter om dat te bewaken."

Daalt de impact van literaire prijzen niet stilaan? "Ik merk net het omgekeerde", denkt Lesage. "Als jury kun je net wel het verschil maken. De bekroning van Joost de Vries met De republiek vorig jaar heeft voor de auteur veel betekend. De lezers die hem ontdekt hebben, reageren zeer positief."

Jef Maes van organisator Boek.be beaamt dat er een flinke verkoopsimpact optrad: "Als we de vijf weken voor en na de Gouden Boekenuil nemen, merkten we dat de verkoop van De Vries vertwintigvoudigde. En ook bij Publieksprijswinnaar Stefan Hertmans en Oorlog en terpentijn gebeurde er nogal wat. Dat boek verkocht al goed, maar toch zag je kort na de bekendmaking van de shortlist en de bekendmaking van de prijs opnieuw een piek in de verkoop.

"En kijk eens naar het jaar voordien. Daar overtrof publieksprijswinnaar Tommy Wieringa met Dit zijn de namen behoorlijk de verkoop van de jurywinnaar Oek de Jong. Het grootste multiplicatoreffect zie je dus bij minder bekende namen die relatief weinig verkochten vooraleer ze de prijs wonnen."

Grosso modo heeft de Publieksprijs een groter effect, bedenkt Maes. "Zo zagen we ook bij de Herman De Coninckprijs dat de dichtbundel van Maud Vanhauwaert - winnaar van de Publieksprijs - het meest verkochte poëzieboek werd tijdens de Poëzieweek. Bij de Gouden Uil is vooral het hefboomeffect van de shortlist heel groot. Daar speelt het toenemend belang van sociale media en aanbevelingen van vrienden."

Betreurt Maes het niet dat er zelden nog een Vlaamse auteur met de Gouden Boekenuil gaat lopen? "Kijk, als je als organisator een jury aanstelt, dan respecteer je hun vrijheid. Punt. Als deze prijs zijn gewicht wil behouden, moet je ook naar Nederland kijken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234