Dinsdag 31/01/2023

Vlaamse pot schaft steeds vaker Kaapse lelies

De Agapanthus is een prachtige, elegante plant die ook in ons klimaat perfect gedijt in een (grote) pot

Afrika op het terras

Steeds meer mensen raken in de ban van de 'pottenmanie'. Nu terrassen en paden almaar enthousiaster volgestouwd worden met potten in alle vormen en formaten, raakt de Agapanthus of Afrikaanse (of Kaapse) lelie ook hier

stilaan ingeburgerd.Door Paul Geerts

Die populariteit is overigens helemaal terecht. De Agapanthus is een prachtige, elegante plant die ook in ons klimaat perfect gedijt in een (grote) pot op het terras. Wat niet altijd kan worden gezegd van de vele exotische planten die tegenwoordig als terrasplant worden aangeboden. Neem de oleanders en bougainvilleas die rond de Middellandse Zee zo overvloedig en exuburant bloeien, maar die in ons regenachtige klimaat vaak huiverend staan weg te kwijnen. Het eerste jaar na aankoop zullen ze wellicht wel bloeien omdat ze in serres zijn geforceerd, maar na een winter in een te warme, te droge of te donkere kamer brengen ze er meestal niet veel meer van terecht. Ook de olijfbomen die de laatste tijd razend populair zijn bij mensen die blijkbaar heimwee hebben naar Toscane of de Provence, zijn vaak een kort leven beschoren.

De Kaapse of Afrikaanse lelie daarentegen overwintert makkelijk en zal elk jaar opnieuw overvloedig en langdurig bloeien. Bovendien zijn er heel wat variëteiten die vrij goed winterhard zijn en gewoon in de tuin kunnen worden geplant.

Zoals de naam zegt, stamt deze plant oorspronkelijk uit Afrika, uit Zuid-Afrika om precies te zijn. Daar worden ze ook 'bloulelies' genoemd; blauwe lelies, vanwege hun (meestal) hemelsblauwe kleur. In het Grieks betekent agapanthus 'liefdesbloem', een naam die bedacht werd door de Franse plantkundige L'Héritier. Ze wordt ook beschouwd als een symbool voor 'gevaarlijke genoegens'. Bij de Xhosa is het de gewoonte dat jonge vrouwen altijd een rijgsnoer rond de hals dragen waaraan ook enkele gedroogde wortels van de Agapanthus zitten. Die zouden garant staan voor vruchtbaarheid en een vlotte bevalling.

De eerste Kaapse lelies werden hier ingevoerd in het begin van de 17de eeuw, door Hollandse kolonisten van de Verenigde Oost-Indische Compagnie die bivakkeerden op Kaap de Goede Hoop. Dankzij hun dikke, vlezige wortels konden ze gemakkelijk een tijd zonder water worden bewaard en dus ook gemakkelijk worden vervoerd.

De Agapanthus is een krachtige, zodenvormende plant met grote, afhangende, lansvormige bladeren. Ze krijgt een of meerdere bloemstengels die wel twee meter hoog kunnen worden, maar het meestal houden bij een halve tot een meter. Aan de top van de kale stengels komen ronde schermen trompet- of trechtervormigevormige bloemen, die als paraplu's hoog boven de plant uitsteken en altijd naar de zon neigen. De bloemen zijn gewoonlijk diepblauw maar er bestaan tal van variëteiten in alle schakeringen, van blauw en violet tot en met zuiver wit. Ze beginnen nu ongeveer te bloeien en gaan daar bijna ononderbroken tot in het begin van de herfst mee door. Het zijn ook uitstekende snijbloemen omdat de bloemen lang houdbaar blijven op water. In Nederland worden ze trouwens de laatste jaren op grote schaal gekweekt als snijbloem.

Over de winterhardheid van Agapanthus lopen de meningen sterk uiteen. In de meeste plantencatalogi en -boeken zult u lezen dat de plant niet bestand is tegen onze winters en dus binnen moet overwinteren. Toch zijn er verschillende tuinen in België waar de Afrikaanse lelies al enkele jaren met succes in volle grond worden gekweekt. Het bekendste voorbeeld is wellicht het Arboretum van Kalmthout, waar al jaren honderden Agapanthussen in volle grond staan. De planten zijn oorspronkelijk afkomstig van zeven planten uit een 17de-eeuwse Nederlandse kasteeltuin. Het zou hier zelfs om de als zeer vorstgevoelig beschouwde Agapanthus praecox (of orientalis) gaan. Ik heb er zelf ook een paar in de tuin staan die de voorbije vier jaar de winter zonder kleerscheuren hebben overleefd.

Het is dus zeker het proberen waard, temeer omdat de lelies in de tweede helft van de zomer bloeien, als vele andere bloeiende planten al over hun hoogtepunt heen zijn. Welke soorten in ons klimaat al dan niet winterhard zijn, is moeilijk te zeggen. Dat de smalbladige soorten beter winterhard zouden zijn dan de soorten met breed blad is bijvoorbeeld een fabeltje.

Als regel kun je stellen dat de bladverliezende soorten (waarvan het blad in de herfst bruin verkleurt en daarna afsterft) vrij goed en de wintergroene soorten (die hun blad in de winter behouden) slecht of niet winterhard zijn. De enige bladverliezende soort waarvan bij ons vrij veel variëteiten en hybriden te vinden zijn, is Agapanthus campanulatus. Bekende cultivars zijn onder meer 'Blue Imp', 'Ben Hope', 'Blue Triumphator', 'Bressigham Blue' en 'Bressigham White', 'Buckingham Palace', 'Isis', 'Lady More', 'Oxford Blue', 'Rich Blue', 'Super Star', 'Wedgwood', 'White Starlet' en de verwante 'Ardernei'. Een andere bladverliezende soort, Agapanthus inapertus, waarvan de bloemen helemaal naar beneden hangen, wordt slechts met mondjesmaat aangeboden.

De teeltvormen van Agapanthus praecox en africanus zijn meestal wintergroen en moeten dus binnenshuis overwinteren. Voor potten vindt u in deze beide groepen de mooiste cultivars, zoals 'Baby Blue' (blauw), 'Columba' (donkerblauw), 'Dr. Brouwer' (donkerblauw), 'Midnight Star' (violetblauw), 'Polar Ice' (wit), 'Sea Spray' (wit), 'Donau' (violetblauw), 'Loch Hope' (donkerviolet), 'Streamline' (blauw), 'Tinkerbell' (lichtblauw), 'White Ice' (wit) en 'Windsor Grey' (blauwgrijs). Probleem is evenwel dat de naamgeving van Agapanthus een grote ramp is en onder dezelfde naam vaak verschillende planten worden aangeboden. Als u bijvoorbeeld een 'Blue Triumphator' koopt, de bekendste en meest verspreide Agapanthus, is de kans heel groot dat u in feite een andere plant krijgt. Bovendien wordt 'Blue Triumphator' nu eens aangeboden als behorend tot de wintergroene africanus of praecox-groep, en dan weer tot de bladverliezende campanulatus-groep, waartoe hij ook echt behoort.

In veel tuincentra worden tegenwoordig zogenaamde Headbourne-hybriden verkocht die goed winterhard zouden zijn. Die werden in de jaren veertig in Engeland gekweekt door ene Lewis Palmer, uit zaden die afkomstig waren uit de botanische tuin van Kirstenbosch in Kaapstad. Maar onder die benaming worden tegenwoordig zoveel verschillende variëteiten en hybriden aangeboden dat niemand nog kan zeggen of het wel om een Headbourne-hybride gaat. Het heeft dus weinig zin om een Headbourne-hybride te kopen in de hoop dat die winterhard zou zijn.

Om de verwarring nog groter te maken, worden veel agapanthussen op kleur verkocht, zonder naam, zodat u helemaal niet weet over welke plant het gaat, of onder de soortnaam umbellatus. Dat was de naam die de Franse botanicus L'Héritier oorspronkelijk aan de Agapanthus africanus en de praecox orientalis gaf. Maar tegenwoordig wordt die naam als een soort passe-partout voor alle mogelijke Agapanthussen gebruikt. "Indien een kwekerij een plant aanbiedt onder de naam umbellatus is het beter om een andere plant te kopen. Of, nog beter, om die kwekerij te verlaten en er nooit meer terug te komen", schrijft de Nederlandse Agapanthusspecialist Wim Snoeijer van het Rijksherbarium in Leiden, die enkele jaren geleden een inventaris heeft gemaakt van de Agapanthus. "Een kwekerij die zelfs niet de moeite doet om een correct naamplaatje aan de planten te hangen verdient niet dat we er iets kopen."

Agapanthus vindt u tegenwoordig in elk zichzelf respecterend tuincentrum, maar zoals gezegd past enige voorzichtigheid. Gespecialiseerde vaste plantenkwekers en kwekers van speciale bollen en knollen hebben meestal een uitgebreider aanbod. Dé Belgische Agapanthusspecialist is Ignace van Doorslaer uit Melle-Gontrode. Heel wat tuinliefhebbers die al eens een tuinbeurs bezoeken, kennen van Doorslaer vanwege zijn hostacollectie waarmee hij terecht faam heeft verworven. Dat hij zich sinds een paar jaren ook op de Agapanthus heeft geworpen, is minder bekend. Net als eerder met zijn hosta's heeft van Doorslaer op enkele jaren tijd een indrukwekkende collectie samengebracht. Ze telt momenteel ongeveer 180 soorten en cultivars, waarvan er volgens van Doorslaer 64 goed tot zeer goed winterhard zijn.

Een van zijn favorieten is 'Sylvine', een eigen selectie die genoemd werd naar zijn dochter. Het is een bloemrijke variëteit met grote, diepblauwe bloemen op een rechte stengel van 80 centimeter hoog. Ze is goed winterhard. Een andere favoriet is 'Stéphanie Charm', eveneens een eigen selectie met witte bloemen met gele pollen (in plaats van de gebruikelijke blauwgrijze). Twee andere nieuwkomers, 'Stéphanie' en de bladhoudende Stéphanie Evergreen' zijn voorlopig nog niet op de markt.

Van Doorslaer is nu 72 en stopt volgend jaar met zijn kwekerij. Maar eerst wil hij, zoals hij vroeger met de hosta's heeft gedaan, er nog voor zorgen dat de agapanthus beter bekend raakt.

Plant Agapanthus op een zonnige, enigszins beschutte plaats in goed bemeste tuingrond (wees wel zuinig met stikstof omdat de plant dan veel blad en weinig bloem vormt), die in het voorjaar en de zomer goed vochtig blijft (of wordt gehouden) maar in de winter niet te vochtig is. Wat concreet betekent dat u voor een goede drainage moet zorgen (bijvoorbeeld door een flinke laag steenpuin of zand onderaan in het plantgat te storten). In een tuin die 's winters erg nat is, heeft het weinig zin om Agapanthussen te planten omdat ze het waarschijnlijk niet zullen overleven. Dek ze 's winters alleszins af met een flinke laag bladeren, dennetakken en stro (zeker geen plastic gebruiken omdat ze dan kunnen rotten).

Plant u ze in een pot, neem dan een voldoende groot formaat waarin ze een aantal jaren hun gang kunnen gaan. Verplant ze pas als ze bijna letterlijk uit hun pot barsten, omdat ze blijkbaar beter bloeien als hun vlezige wortels enigszins in de verdrukking komen. Zorg voor een vruchtbaar en goed doorlaatbaar grondmengsel en leg onderaan in de pot een flinke laag steenscherven voor de drainage. Zet de potten in volle zon en zorg ervoor dat ze nooit uitdrogen, wat bij zonnig weer kan betekenen dat u ze tweemaal daags flink moet gieten. In een pot moeten ze in de winter zeker binnen, ook de soorten die als winterhard door het leven gaan. Het beste is een koele kelder. Zodra ze in het voorjaar beginnen schieten, mogen ze in een lichtere maar nog steeds koele ruimte (bijvoorbeeld een garage). Indien u over een vorstvrije serre beschikt, kunnen ze ook daar overwinteren. Ze moeten alleszins zo koel mogelijk staan, bij voorkeur net boven het vriespunt, omdat de bloemknoppen een koudeperiode nodig hebben om te bloeien.

Agapanthussen zijn nogal forse en opvallende planten die niet direct veel anders in hun directe omgeving nodig hebben. Indien u ze in potten zet, weersta dan aan de verleiding om er nog andere bloemen rond te planten 'om de pot wat gevulder te maken'. Gun de Agapanthus daarentegen de tijd om de hele pot te vullen, en zet eventueel meerdere Agapanthuspotten naast elkaar op een rij of op de hoeken van het terras, of aan weerszijden van een tuinpoort voor een nog groter effect. Ook in de tuin vragen Agapanthussen de nodige ruimte en massa. Plant er bijvoorbeeld enkele langs een zonnig tuinpad of op een smalle strook grond voor een tuinmuur of een haag. U kunt ze met andere planten combineren, bijvoorbeeld grijsbladige artemisiasoorten of geurende rozen, maar ze kunnen ook gerust alleen staan. Een prachtige combinatie is die met de haaklelie (Crinum x powelli) die ongeveer gelijktijdig bloeit met grote, zachtroze, lelieachtige bloemen die heerlijk geuren. Het roze van de haaklelie gaat perfect samen met het blauw van de Kaapse lelie. Een ideaal huwelijk, temeer omdat ze beide ongeveer dezelfde eisen stellen qua standplaats, grond, vocht en winterbescherming. Overigens kunt u deze combinatie ook proberen met potten: zet enkele Agapanthuspotten en een paar Crinumpotten samen. Het resultaat in de periode juli-augustus is verbluffend.

INFO Ignace van Doorslaer, Kapellen Dries 52, 9090 Melle-Gontrode, 09/252.11.23. Bij uitgeverij Terra/Lannoo verscheen zopas een prachtig boekje Van Hanneke van Dijk over Agapanthus (ISBN 90 5897 177 5).

Nederlandse Agapanthusdagen

Op vrijdag 30 en zaterdag 31 juli worden in Huis Verwolde in het Nederlandse Lochem (Laren) voor de tweede keer de Nederlandse Agapanthusdagen georganiseerd. Behalve een keur aan Agapanthusvariëteiten is er ook een ruim assortiment vaste planten.

INFO Huis Verwolde, J. Emilelaan 4, Laren (Zuthpen), 0031-573/40.18.25, g.pleijter@mooigelderland.nl,

www.mooigelderland.nl

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234