Donderdag 23/09/2021

Virtueel kunsttoerisme met Rubens

Het KMSKA in Antwerpen mag dan gesloten zijn, het pakt toch uit met zijn kunstschatten. Een selectie oude meesters hangt in Mumbai en de Ensor-collectie is te zien in Kopenhagen en reist daarna naar Basel, Los Angeles en Chicago. Het Rubens Research Project levert nu een boek over Rubens en zijn opdrachten voor verdwenen Antwerpse kerken.

Rome biedt veel genoegens. Eén daarvan is de mogelijkheid om een groot aantal kunstwerken in situ te zien: ze bevinden zich nog altijd in het paleis of de kerk waarvoor ze oorspronkelijk geschilderd werden. Dat is niet onbelangrijk: zo hield iemand als Caravaggio wel degelijk rekening met de lichtinval van de kapel, zoals voor de Mattheus-cyclus die hij schilderde voor San Luigi dei Francesi. Door schilderijen los te maken uit hun historische context, verliezen ze dan ook vaak een deel van hun betekenis en relevantie.

Dat laatste is nogal wat meesterwerken van Rubens overkomen: ze werden verwijderd uit de kerken waarvoor ze ooit werden geschilderd en daarbovenop zijn die kerken op hun beurt nog eens verdwenen. Kunsthistorica Valérie Herremans, medewerker van het Rubens Research Project van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, schreef een boek over die 'verweesde Rubensen' in de museumcollectie. Het is een bijzonder aangenaam en fraai boek, een wetenschappelijk werk dat de Rubensliefhebber en de geïnteresseerde in de geschiedenis van Antwerpen meteen zal aanspreken.

Herremans heeft een aanschouwelijke, virtuele gids van een stuk verdwenen stad geschreven: aan de hand van stadsplattegronden, oude tekeningen, gravures, en 3D-reconstructies van de kerken leidt ze ons rond in het 17de-eeuwse Antwerpen en toont waar die monumentale altaarstukken van Rubens precies hingen. Haar zoektocht heeft ook geleid tot nieuwe interpretaties doordat ze de werken in hun originele context plaatst.

Napoleon

Wie een zeventiende-eeuwse kaart van Antwerpen bekijkt, kan niet anders dan zich verbazen over het grote aantal kerken dat het stadsbeeld toen bepaalde. Veel van die kerken, kloosters en bedehuizen zijn inmiddels verdwenen, en dat is de schuld van de Franse revolutie - ieder voordeel heeft zijn nadeel, zullen we maar zeggen. Onder het Franse bewind werden vanaf 1796 kerken en kloosters onteigend, maar al twee jaar vroeger werden 66 werken van Rubens, Van Dyck, Jordaens en andere meesters op transport gezet naar het Louvre in Parijs. Onder die werken bevonden zich ook Rubens' Kruisoprichting en Kruisafneming uit de kathedraal.

Na de nederlaag van Napoleon in 1815 in Waterloo werden die werken teruggevorderd. De meeste meesterwerken - niet álle - kwamen terug en kregen een tijdelijk onderkomen in het toenmalige museum van de Academie. Een aantal schilderijen werd weer opgesteld in de kerken waar ze vandaan kwamen, maar 27 werken bleven in het museum en behoren nu tot de basiscollectie van het KMSKA.

Valérie Herremans vertelt in haar boek de op- en neergang van vier historische kerken. De Minderbroederskerk was een imposante kerk, op de plaats waar nu de Academie voor Schone Kunsten is. Zij herbergde misschien wel de fraaiste Rubensen: het opvallend wrede De lanssteek op het hoogaltaar en het drieluik met Het ongeloof van Thomas in een aparte kapel. De twee schilderijen waren opdrachten van Nicolaas Rockox, Antwerps burgemeester en mecenas van Rubens, en zijn echtgenote Adriana Perez. Het triptiek hangt nu tijdelijk in het Rockoxhuis in Antwerpen. Door die twee werken samen te bekijken, komt Valérie Herremans tot de boeiende vaststelling dat het drieluik misschien helemaal niet over het ongeloof van Thomas gaat, maar dat het 'zien' een centrale rol speelt in beide werken.

Ook verdwenen is de Sint-Michielsabdij: een machtige en uitgestrekte instelling die zich tussen de huidige Kloosterstraat en de Scheldekaaien bevond. Rubens had een intense band met de abdij: zijn moeder en zijn broer Filips werden er begraven en de schilder schonk een altaarstuk dat hij in Rome had geschilderd. Dat bevindt zich nu in het museum van Grenoble. Voor deze rijke abdij schilderde hij zijn imposante altaarstuk De aanbidding door de koningen en ontwierp ook de marmeren omlijsting ervoor (nu in de Sint-Trudokerk van Zundert). De Sint-Michielsabdij werd in 1803 door Napoleon omgebouwd tot scheepswerf en brandde in 1830 uit tijdens het bombardement van Antwerpen.

Historische weetjes

Valérie Herremans vergast ons nog op twee nauwelijks bekende kerken: die van de Geschoeide en Ongeschoeide Karmelieten, respectievelijk op de plaats van het huidige Sint-Jan Berchmanscollege aan de Meir en de Stadsschouwburg. Beide kerken waren dus om de hoek van het woonhuis en atelier van Rubens. Daarvoor schilderde hij onder meer De Heilige Drievuldigheid en De opvoeding van Maria.

Het boek van Herremans biedt boeiende interpretaties en tal van historische wetenswaardigheden over Rubens en Antwerpen. Een virtuele reconstructie die onvermoede verbanden legt en hersteld. En die Rubensen laat zien die momenteel in het depot van het KMSKA zitten. Tot de heropening in 2018.

Valérie Herremans, Rubens doorgelicht. Schilderijen uit verdwenen Antwerpse kerken is een uitgave van Snoeck (136 p., 24,90 euro).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234