Maandag 28/11/2022

Vincent van Gogh en zijn meester

Schilderkunst l Van Gogh en Monticelli verrassend in Marseille HHHH

De Zonnebloemen - ooit het duurste schilderij ter wereld - vermenigvuldigde Vincent van Gogh als ode aan zijn grote voorbeeld Adolphe Monticelli. De nu nog weinig bekende Monticelli was voor Vincent een genie. Voor het eerst ontmoeten de kleine en de grote meester elkaar, of althans hun werken, in een verrassende tentoonstelling in Marseille.

door Eliane Van den Ende

"Met een enorme gele hoed, een jacquet van zwart velours, een witte pantalon, gele handschoenen, een bamboewandelstok en un grand air méridional ("met zuiderse zwier")." Zo had Vincent van Gogh zijn rolmodel afgebeeld gezien en het was zijn ferme bedoeling om op exact dezelfde manier te gaan wandelen op de centrale boulevard la Canebière in Marseille. Van Gogh (1853-1890) is nooit in Marseille geraakt en in zijn zoektocht naar het zuiderse licht is hij in Arles blijven steken. Monticelli heeft hij zelfs nooit ontmoet want wanneer Vincent - hij gebruikt nooit zijn achternaam omdat de Fransen hem toch niet kunnen uitspreken - in 1888 naar het zuiden afzakt, is Monticelli (1824-1886) al twee jaar dood.

Van Gogh is bang om te sterven als Monticelli: compleet aan lager wal, ladderzat, gek en verarmd. Maar dat is een mythe: Monticelli, die inmiddels verdwenen is tussen de plooien van de kunstgeschiedenis, was in zijn tijd wel bekend. Bovendien verkocht hij niet onaardig. Vooral Schotten en Amerikanen waren gek op zijn verleidelijke landschapstaferelen à la Watteau. Bovendien beschouwde de overkant van het Kanaal hem als een even groot colorist als hun eigenste Turner. Oscar Wilde en Verlaine waren gefascineerd door hem. Cézanne was een goede vriend. Soutine, De Vlaminck en later zelfs Francis Bacon en twintigste-eeuwse filmmakers keken met bewondering naar hem op en zagen hem als volgeling van Delacroix.

Een paar kleine werkjes van Delacroix op de tentoonstelling tonen dat Monticelli met hem een gemeenschappelijke liefde had voor kleur. In zijn eigengereide werken, meestal op hout en niet op linnen, legde Monticelli verftoets op verftoets zodat het uiteindelijke schilderij een behoorlijke dikte kreeg. Dat aanbrengen van verflagen herkende Van Gogh onmiddellijk: ook hij wou de onderliggende tekening terugdringen.

Vincent was als het ware bezeten door Monticelli en diens werk. Hij dringt er bij zijn broer Theo op aan om zoveel mogelijk schilderijen van zijn grote voorbeeld op te kopen. Theo wil zelf een oeuvrecatalogus van het werk van Monticelli schrijven. Het is het enige boek dat hij, op zijn talrijke brieven na, ooit geschreven heeft. Jammer genoeg heeft hij nooit de naakten te zien gekregen: Les baigneuses zoals ze in de negentiende eeuw eufemistisch werden genoemd. Een rijke Marseillaise handelaar die verzot was op het werk van Monticelli (er waren wel meer deftige burgers die een paneeltje van hun stadsgenoot wilden), kocht het hele atelier op. Helaas liet zijn preutse vrouw alle onwelvoeglijke beelden van deernen in de vlammen opgaan. Een compleet beeld van de mysterieuze Monticelli zullen we dus nooit krijgen.

Monticelli konterfeitte enerzijds brave landschapjes à la Barbizon en amuseerde zich anderzijds met zijn eigen exploten. Hij experimenteerde ook met absint. Van Monticelli leerde Van Gogh om een koude kleur als felblauw naast een warme tint als zonnebloemgeel te plaatsen om zo een confronterende oogstreling te bereiken. De kleine rode toetsen die Monticelli in reliëf aanbracht, kopieerde Van Gogh in latere doeken. Het schilderij Twee personages onderweg, waarvan de datum niet bekend is maar dat Monticelli vermoedelijk schilderde rond dezelfde periode als het (zogezegd) revolutionaire Impression: Soleil levant (1873) van Claude Monet, is ronduit een meesterwerk. Het lijkt alsof een spot achter het schilderij een warme gloed uitstraalt.

Een licht ongemak overweldigt de tentoonstellingsbezoeker want het naast elkaar hangen van een grote meester en een minder bekende schilder is niet altijd in het voordeel van de eerste. Eén ding is alleszins duidelijk: het duurste schilderij is niet altijd het beste.

Van Gogh-Monticelli tot 11 januari in la Vieille Charité in oud-Marseille. www.marseille.fr. In het kader van het Van Goghjaar is er een culturele bedevaart langs het psychiatrisch klooster in Saint-Remy-de Provence en zijn verblijf in Arles. Er loopt een video-animatie in de steengroeven van Les Baux. www.visitprovence.com. Met de trein ligt Marseille op een kleine vijf uur van Brussel. www.tgv.com.

n Vincent van Gogh (l.) en Adolphe Monticelli. Beide zelfportretten zijn te bewonderen op de expo Van Gogh-Monticelli in Marseille.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234