Woensdag 25/11/2020

Vijfhonderd jaar verzamelen in vijftig volumes

In een kookboek van eind 16de eeuw staat hoe je 'kiekens' kunt braden en een 'kalfsborst' stoven

u 'Zichtbaar Zeldzaam', het mooiste uit de Antwerpse stadsbib

De Antwerpse stadsbibliotheek, gelegen tussen het Conscienceplein en de Korte Nieuwstraat, bezit ongeveer een miljoen volumes. Voor de tentoonstelling Zichtbaar Zeldzaam werden daaruit vijftig opmerkelijke, mooie, kostbare en unieke boekwerken gekozen, die tegelijk een staalkaart tonen van het bijzonder diverse bezit van de bibliotheek. Het maken van zo'n selectie zal geen sinecure zijn geweest.

Antwerpen

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Boekenexposities durven wel eens saai te zijn, maar dat lot is Zichtbaar Zeldzaam niet beschoren door de combinatie van verscheidenheid, schoonheid en overzichtelijkheid. Dat de fraai gepresenteerde tentoonstelling bovendien ondergebracht is in de prachtige, eveneens zeldzaam zichtbare Nottebohmzaal is mooi meegenomen.

Tijdens de voorbereiding van Zichtbaar Zeldzaam stootte men op een aantal onvermoede verjaardagen van de Antwerpse bibliotheek, die een van de oudste bewaarbibliotheken van de lage landen is. Zo blijkt ze exact 500 jaar oud te zijn. De eerste schenking van 41 titels gebeurde weliswaar in 1481, maar het was in 1505 dat het Antwerpse stadsbestuur een lokaal in het stadhuis ter beschikking stelde. Van een echte, voor een ruim publiek toegankelijke bibliotheek was toen nog geen sprake: de 41 boeken, vooral over allerlei soorten rechtspraak, stonden alleen ter beschikking van de stedelijke ambtenaren. Dat bescheiden boekbezit ging niet veel later, in 1567, in de vlammen op toen de Spanjaarden rovend, plunderend en brandstichtend door de stad trokken.

De collectie groeide vrij snel weer aan doordat Christophe Plantin een exemplaar van elk door hem gedrukt boek aan de stad schonk: een soort vrijwillig 'wettelijk depot' avant la lettre. Later werd het boekbestand fors uitgebreid met de kapittelbibliotheek van de kathedraal en, tijdens de Franse Revolutie, met het omstandige bezit van de vele opgeheven kloosters en abdijen.

In 1805, tweehonderd jaar geleden, besloot de toenmalige burgemeester de bibliotheek open te stellen voor alle burgers. In 1905 ten slotte werd een dotatiefonds in het leven geroepen voor belangrijke aankopen. Aanleiding was de veiling in Amsterdam van de rijke collectie van een groot Antwerps bibliofiel, die op die manier voor Antwerpen verloren dreigde te gaan - er is inderdaad weinig nieuws onder de zon. Uiteindelijk kon een kwart van zijn bibliotheek aangekocht worden.

De laatste decennia heeft de stadsbibliotheek haar collectiedomeinen duidelijker afgebakend: ze verzamelt Nederlandse letterkunde (een deelgebied waarin ze een stevige reputatie heeft), de geschiedenis der Nederlanden met de klemtoon op Vlaanderen en Antwerpen, en voorts kunst, boekgeschiedenis en oude drukken.

Een van de opmerkelijkste oude boeken die nu in Antwerpen te zien zijn is een handleiding voor vroedvrouwen uit 1530. Het was toentertijd een echte bestseller. Grappig zijn de instructieve tekeningen van foetussen als volwassen mannetjes die in de baarmoeder lijken rond te zweven als waren ze ruimtevaarders in een capsule. Wat een contrast met de anatomische atlas van Andreas Vesalius, die dertien jaar later, in 1543, verscheen en de nieuwste wetenschappelijke inzichten presenteerde samen met accurate, prachtige prenten die gesneden werden door kunstenaars uit de omgeving van Titiaan. Uit hetzelfde jaar dateert de Consten des Rekenboecks, het vroegst bekende Nederlandstalige werk waarin de dubbele boekhouding wordt behandeld.

Bijzonder vermakelijk zijn enkele boeken en druksels die zelden de tijd trotseren: een boek met marktliedjes; een almanak voor het jaar 1549, die aan de hand van de zonne-, maan- en sterrenstand het beste moment aangeeft waarop de chirurgijn verantwoord kan aderlaten; en een met de hand geschreven kookboek van eind 16de eeuw, waarin staat hoe je 'kiekens' kunt braden en een 'kalfsborst' stoven: er komen noten, peper, gember, pruimen en nogal wat kaneel aan te pas.

Opvallend is de 'nieuwsprent', een zeer bescheiden voorloper van de hedendaagse krant, die Abraham Verhoeven in 1605 drukte: het is een gravure die de jongste veldslag rond Antwerpen in beeld brengt, een confrontatie tussen de Hollandse 'staatse' troepen enerzijds en de Spaanse en Bourgondische legers anderzijds, en daar ook tekst en uitleg bij geeft.

De tentoonstelling blijft afwisselend met prachtige geïllustreerde insecten- en kruidenboeken, een aflevering van het baanbrekende tijdschrift Van Nu en Straks, de eerste druk van Bezette Stad van schrijver Paul van Ostaijen en vormgever Oscar Jespers, enkele afleveringen van het modernistische tijdschrift Het overzicht, en clandestiene vlugschriften uit de Tweede Wereldoorlog. Daarna belandt ze aan bij mooi geïllustreerd en uitgegeven werk van Walschap, Boon en Claus, en de in een stalen foedraal gestoken drie delen van de theatertrilogie Ten Oorlog van Tom Lanoye.

Om er helemaal een bibliofiel feest van te maken kan de toeschouwer vervolgens witte handschoenen aantrekken, helemaal alleen aan een tafeltje gaan zitten en voorzichtig bladeren en lezen in het unieke exemplaar van de jongste dichtbundel van Leonard Nolens. Letterkunstenaar Kristoffel Boudens kalligrafeerde de poëzie van Nolens in potlood op handgeschept papier en bond het geheel met de hand in. Nolens schrijft over Antwerpen en vereeuwigt zowel het Museum voor Schone Kunsten als de veelkleurige straat waar hij woont.

Zichtbaar Zeldzaam. Hoogtepunten uit de Antwerpse Stadsbibliotheek, in de Nottebohmzaal van de Stadsbibliotheek, Hendrik Conscienceplein 4, Antwerpen. Tot 24 april. Dagelijks 13-17 uur, gesloten 's maandags. Toegang gratis. Tel. 03/206.87.10 en website: stadsbibliotheek.antwerpen.be

De boeken van Nicolaas Rockox

In het vlak bij de Stadsbibliotheek gelegen museum Rockoxhuis loopt ook een boekenexpositie. Ze is gewijd aan het boekbezit van Nicolaas Rockox (1560-1640), 17de-eeuwse burgemeester van Antwerpen, kunstverzamelaar en vooral vriend en patroon van Rubens. Uit de inventaris die werd opgesteld na de dood van Rockox weten we dat de man 'twee hondert ende drye boecken' bezat. Daarvan wordt er een zestigtal bijeengebracht in zijn voormalig woonhuis in de Keizerstraat. Hij had een ruime interesse, van geschiedenis en aardrijkskunde tot recht en godsdienst, en bezat boeken van Lipsius, Ortelius, Goltzius, Dodoens en ook van de humanist Filips Rubens, broer van Peter Paul.

(ER)

Rockox' huis volgeboekt in Rockoxhuis, Keizerstraat 12, 2000 Antwerpen. 03/201.92.50 of www.rockoxhuis.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234