Zondag 21/07/2019

Vijf jaar taliban, en nu levenslang?

Amerikaans sergeant Bowe Bergdahl is al vaak vergeleken met sergeant Nicholas Brody uit de tv-serie Homeland. Net als Brody werd Bergdahl jarenlang vastgehouden door terroristen, en ook bij hem zijn er vragen over zijn motieven en achtergrond. Nu moet hij voor de krijgsraad verschijnen voor desertie en riskeert hij levenslang.

Bowe Bergdahl is een plattelandsjongen uit de Amerikaanse staat Idaho. Hij leeft met zijn ouders in een houten huisje dicht bij de natuur, houdt van skiën, wordt balletdanser, maar vindt geen rust. Hij heeft allerlei baantjes en weet niet goed wat hij met zijn nog prille leven aan moet. Hij meldt zich aan bij het leger, in de hoop daar vastigheid te vinden en mensen in andere landen te kunnen helpen.

Ineens bevindt de twintiger, die kort daarvoor nog in De notenkraker danste, zich achter een machinegeweer, schietend op de vijand in Afghanistan. Hij is er nog geen twee maanden wanneer hij op mysterieuze wijze, eind juni 2009, in handen van de taliban valt. Hij wordt de enige Amerikaanse krijgsgevangene, voor zover bekend. Als zoon van het kleinsteedse Amerika is Bowe Bergdahl verstrikt geraakt in de Oorlog tegen Terreur.

Zijn ouders, Robert en Jani Bergdahl, beginnen het gevecht om hem te redden. Zijn vader had hem nog gewaarschuwd tijdens de kerstdagen in 2008, enige tijd voor zijn vertrek: "Mannen komen niet terug daarvandaan, dat weet je." Later, wanneer er video's verschijnen van Bowe in gevangenschap en de vader ziet dat hij zich niet meer scheert, laat hij ook zijn baard staan. Hij wordt naar zijn zeggen één met zijn zoon. "Het weer hier interesseert me niks, voor mij gaat het alleen nog om het weer daar, in Afghanistan."

Geen telefoon

In het houten huis bij het stadje Hailey had het gezin vijfduizend boeken maar geen telefoon. Jani Bergdahl onderwees haar zoon en dochter Sky thuis. Maar nu heeft de buitenwereld zich ruw naar binnen gedrongen bij hen. De ouders reizen geregeld naar Washington DC om druk uit te oefenen op de regering-Obama om hun kind niet te vergeten. Robert Bergdahl verwijt de regering dat ze te weinig doet. De vader, een mislukte antropologiestudent die chauffeur werd bij een koeriersdienst, legt zelfs persoonlijk contact met de taliban.

De onzekerheid is slopend. Niet bekend is waar Bergdahl wordt vastgehouden. Altijd is er de angst dat hij niet meer leeft. Hij is gestationeerd in de Afghaanse provincie Paktika wanneer hij verdwijnt. Eerst wordt er gezegd dat hij zonder toestemming zijn post heeft verlaten. In een talibanvideo verklaart Bowe dat hij is gevangengenomen wanneer hij achteropraakt tijdens een patrouille. In door WikiLeaks gelekte militaire verslagen wordt geopperd dat hij door opstandelingen is ontvoerd wanneer hij op het toilet zit. Het vermoeden is dat hij gevangen zit ergens in het Pakistaans-Afghaanse grensgebied.

In januari 2014 komt er na lange tijd weer een video: Bowe leeft. Maar zijn gezondheid gaat zo te zien achteruit. Zijn overleving lijkt een race tegen de klok. Er zijn geheime onderhandelingen gaande over een ruil. Het is spannend. De vrees is dat hardliners bij de taliban gaan dwarsliggen, of dat de Afghaanse president Hamid Karzai achter het overleg komt en er een streep door haalt uit angst dat de Amerikanen zo zijn positie willen verzwakken.

Maar er komt een akkoord: Bowe wordt vrijgelaten. Volgens de taliban ergens in de Afghaanse provincie Khost. Een helikopter met Amerikaanse commando's landt, verrassingen blijven uit. Lichamelijk lijkt de sergeant in redelijke conditie. Aan boord schrijft hij op een stuk papier 'SF?' Dat staat voor special forces. "Ja!", schreeuwen de mannen om hem heen, "we waren al heel lang op zoek naar je." Dan begint Bowe te huilen.

Hij was zoekende, dacht in het leger zijn bestemming te vinden en een land te kunnen helpen, maar in plaats daarvan vond hij oorlog en de martelende onzekerheid van het krijgsgevangenschap. In de rozentuin van het Witte Huis omhelzen Robert en Jani Bergdahl president Obama, die een paar dagen eerder de einddatum voor Amerika's verblijf in Afghanistan heeft bekendgemaakt. Alle kritiek en leed is vergeten. "We kunnen niet wachten om onze enige zoon in de armen te sluiten", zegt de vader.

Vijf jaar vastzitten bij de taliban is zwaar, maar terugkeren naar de VS is ook niet eenvoudig. Dat merkt Bergdahl. Terwijl eerst nog de vreugde over de vrijlating van de verloren zoon overheerst, storten iets later voormalige medesoldaten, oud-officieren, politici en journalisten zich op hem. Hij is geen held, maar een deserteur en misschien zelfs een verrader, die schuld draagt aan de dood van kameraden en moet worden bestraft, zeggen zij.

Bergdahl verblijft voor onderzoek in een Amerikaans militair hospitaal in Duitsland. Daar wordt hij geestelijk en fysiek voorbereid op zijn terugvlucht naar de VS. Niet duidelijk is of hij iets weet van de emoties thuis. Zijn familie heeft dekking gezocht achter een woordvoerder. Op televisie, internet en in kranten wordt heftig gedebatteerd over de kwestie.

Briefje in de tent

Daarbij gaat het er niet altijd fijnzinnig aan toe. Op de rechtse nieuwszender Fox zegt een ex-militair over Bergdahl: oplappen en dan voor de krijgsraad. In The Wall Street Journal is een vroeger lid van de special forces al een stap verder: voor het vuurpeloton ermee. De teller voor het aantal Amerikaanse militairen dat tijdens zoekacties naar Bergdahl zou zijn omgekomen, staat bij Fox inmiddels op veertien.

Maar het is niet alleen rechts. MSNBC weet ook niet goed wat het met Bergdahl aan moet. Is hij echt een deserteur die zijn kameraden in gevaar heeft gebracht? Presentator Chris Matthews worstelt zichtbaar met die vraag, want behalve links is hij ook een patriot. The New York Times ziet een 'gecompliceerder beeld' opdoemen.

Heel belangrijk daarbij zijn de getuigenissen van militairen die met Bergdahl in de Afghaanse provincie Paktika hebben gediend op een gevaarlijke buitenpost midden in het vechtseizoen. Zij moeten zwijgen zolang hij gevangen zit. Plots beginnen ze te praten. Ze bestrijden dat Bergdahl is gevangengenomen toen hij achteropraakte bij een patrouille of toen hij op het toilet zat. Hij verlaat op 30 juni 2009 even na middernacht het kamp, en laat daarbij zijn geweer, helm en kogelvrij vest achter.

"Bergdahl is een deserteur. Soldaten van zijn eenheid stierven toen ze probeerden hem te vinden", schrijft Nathan Bradley Bethea voor The Daily Beast. Bethea diende in hetzelfde gebied en sprak na de verdwijning met Bergdahls peloton. "Ik denk dat hij een deserteur is", zegt ook Cody Full, een vroegere kamergenoot. Bergdahl staart soms naar de bergen en vraagt dan hoe hij van daar naar China kan komen. Ook stuurt hij op een gegeven moment zijn computer en andere persoonlijke bezittingen naar huis. "Waarom doe je zoiets? Tenzij je denkt dat je ze niet meer nodig hebt", zegt Full. In het peloton wordt Bergdahl gezien als een vreemde snuiter, een boekenwurm met gekke ideeën.

The New York Times citeert een oud-officier, volgens wie Bergdahl bij zijn verdwijning een briefje achterlaat in zijn tent. Daarin staat dat hij zijn geloof in het leger heeft verloren, de Amerikaanse missie in Afghanistan niet meer steunt en een nieuw leven wil beginnen. Geopperd is dat hij misschien wil overlopen naar de taliban.

De moeite die de andere soldaten hebben met Bergdahl mondt na zijn vertrek uit in woede, wanneer zij horen dat twee andere militairen zijn gedood tijdens een missie, waarvan ze aannemen dat die was bedoeld om Bergdahl te zoeken. Behalve deze twee zouden nog zes militairen zijn gedood tijdens zoekacties. Woordvoerders van het Pentagon zeggen dat zulke beschuldigingen niet hard te maken zijn op grond van slachtofferlijsten in Afghanistan.

Ze pogen de emoties te sussen, maar dat is niet eenvoudig. Een familie in Texas vraagt zich af of hun zoon en anderen zijn omgekomen bij een zoekactie voor een deserteur, een verrader. "Dat doet afbreuk aan hun leven", klinkt het.

Verstandige woorden

Obama ziet zich gedwongen de gevangenenruil te verdedigen. "Het is een 'heilige regel' dat we geen soldaten achterlaten", zegt hij. Die regel wordt gesteund door alle Amerikaanse critici, maar zij vinden wel dat Bergdahl moet worden berecht. Amerika's hoogste militair, Martin Dempsey, stelt dat de sergeant onschuldig is tot zijn schuld is bewezen. Als hij iets heeft misdaan, zal niet worden weggekeken. "Ondertussen blijven we voor hem en zijn familie zorgen."

Te midden van alle opwinding zijn dat verstandige woorden over een zoekende jongen die beter het leger had kunnen mijden. Hij zag het als een mogelijke oplossing, maar het werd een probleem. Voor hem en voor de VS.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden