Zaterdag 05/12/2020

Vijandsdenken als basis voor moraal?

In zijn opiniebijdrage 'In een multireligieuze maatschappij horen universele mensenrechten' (DM 16.01.2014) komt Dirk Verhofstadt tot de paradoxale conclusie dat die multi-religieuze maatschappij slechts kan functioneren zonder godsdienst: "We moeten de mens bevrijden van Gods woord. Het is de enige manier om in een multireligieuze samenleving zoals de onze tot harmonie te komen." Toch een beetje vreemd.

Een 'sterke hypothese'
Hij start zijn opinie met een voorbeeld uit Ter Zake: twee islamitische woordvoerders weigerden een verband te leggen tussen islam en geweld gepleegd door jonge Belgen in Syrië. Nadat hij de geschiedenis als getuige opgeroepen heeft om te bewijzen dat religieus gemotiveerd geweld écht wel bestaat, poneert Verhofstadt zijn "sterke hypothese" dat religie a priori onverenigbaar is met mensenrechten en enkel atheisme de basis kan vormen van de moraal. Hij maakt in de opbouw naar die hypothese twee klassieke redeneerfouten.

Eén: alle geweld komt voort uit religie (Er bestaat religieus gemotiveerd geweld. Dus, als er ergens geweld is, moet er een religieuze motivatie aan ten grondslag liggen). Twee: al wat religieus is leidt tot geweld (Er bestaat religieus gemotiveerd geweld. Dus, als er religie is, komt er geweld van). In een wetenschappelijk discours is één zwarte zwaan voldoende om te bewijzen dat niet alle zwanen wit zijn. Bij Verhofstadt wordt je waarnemingsvermogen in twijfel getrokken. Die zwarte zwaan is niet echt zwart. Atheïstisch gefundeerd geweld? Dat is niets anders dan de betere vermomming van het échte Kwaad: de godsdiensten. Stalin? Hitler? Mao? Pol Pot? 'Ersatz-religies'! Wat zou het anders kunnen zijn? Dergelijke drogredeneringen verklaren alles wat je wil verklaren. Je kan ze bijvoorbeeld met verbazend gemak omkeren: waarom zouden islamieten mutatis mutandis hun gewelddagige geloofsgenoten niet als 'ersatz-atheïsten' kunnen duiden? En met evenveel gemak kunnen we de verwijzing door politici en militairen naar God in de Grote Oorlog of naar de islam in de Arabische lente als 'ersatz-nationalisme' benoemen. Exit 'sterke hypothese' Verhofstadt.

Vijandsdenken
De vermeende link tussen religie en geweld moet in een ruimer perspectief geplaatst worden: hoe kan het dat vreedzame wereldbeelden relatief vlot omgebogen worden om geweld te legitimeren? In zijn repliek schrijft Noël Slangen terecht: "Iedere vorm van tribalisme, waarbij één groep zich definiëert op basis van het onderscheid met een andere groep, leidt tot het soort excessen en misdaden waarover hij het heeft." (DM 17.01.2014) Verheerlijken van de eigen groep gecombineerd met een negatieve houding naar de buitenwereld toe kan snel ontaarden in tribalistisch of sectarisch gedrag. En eens een groep of individu de wereld door een sectarische bril bekijkt, kan zelfs de meest vredelievende boodschap een wapen worden. Anders gezegd: we staan dagelijks in het leven met verschillende vormen van wij-zij denken. Dat manifesteert zich in politiek, in sport, in mode, in cultuur, in taal ... kortom, in al wat menselijk is. De eruptie van agressie is een proces waarbij dat wij- zij denken escaleert tot een zwart-wit denken, tot 'goeden' tegen 'slechten'. Geweld kiemt als we niet langer kritisch staan tegenover de eigen identiteit ('hardwerkende Vlamingen' of 'vredelievende atheisten'), als we de groep waar we ons niet toe rekenen negatief gaan stigmatiseren ('luie Walen' of 'agressieve islamieten'), als we over gaan tot vijandsdenken en de ander gaan de-humaniseren ('profiterende ratten' of 'ongelovige honden'), als we tot fysiek geweld overgaan, etc . Helaas is Verhofstadts hypothese ook het resultaat van dergelijk paranoide vijandsdenken. Het is een pseudo- wetenschappelijke verklaring die selectief met feiten omgaat en in niets verschilt van andere vooroordelen die zich niet door alle feiten laten toetsen.

Ratio én mededogen
Omdat religie volgens hem noodzakelijk leidt tot geweld (quod non) stelt Verhofstadt dat je je persoonlijke geloofsovertuiging niet in de publieke ruimte mag brengen want die staat een harmonieus samenleven in de weg. Maar respecteer je iemands anders-zijn eigenlijk wel door te verbieden die andersheid te uiten? Of toon je net respect voor het anders-zijn van de anderen door hen zichzelf te laten zijn, ook in de publieke ruimte? De voorwaarde voor harmonie in de samenleving is niet het elimineren van identiteit, maar het repecteren dat anderen dat ook doen. Dat is veel moeilijker, maar ook veel eerlijker. Moraal heeft een bredere basis nodig dan het juridisch afdwingen van mensenrechten, meer zelfs dan zuiver logisch redeneren. Want ook het blindelings volgen van voorschriften kan tot onmenselijk gedrag leiden.

Oprecht ethisch handelen veronderstelt redeneer- én inlevingsvermogen; ratio én mededogen. De (h)erkenning van de ander als een voelend wezen dat net als ik geluk nastreeft en pijn en lijden wil vermijden, is een absolute voorwaarde voor een levende, universele ethiek. Het is dat inlevingsvermogen dat ontbreekt of tot taboe verklaard wordt in tribalisme en sectarisme. Het simpele feit atheïst te zijn maakt een individu of groep niet immuun voor een sectarische houding tegenover niet-atheïsten. Een universele moraal heeft een universele basis nodig.

Michaël Vermeulen, Europese Boeddhistische Unie
Karim Chemlal, Liga van Moslims in België
Annemarie Gielen, Pax Christi Vlaanderen
Harjinder Singh, Sikh Gemeenschap van België

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234