Zaterdag 11/07/2020

Vier Polen, een fles wodka en een mes

In Brussel loopt sinds maandag het meest overbodige assisenproces ooit. In de beklaagdenbox zit een Poolse stukadoor van wie iedereen weet dat hij met de moord op zijn collega niets te maken had. Maar wie plantte op die dronken namiddag in 2009 dan wel een mes in het hart van Jarek?

"Het probleem", zegt advocaat-generaal Yves Moreau, "is dat we dat ene document nergens meer kunnen terugvinden".

Advocaat Vincent Lurquin: "We hebben overal gezocht. Bij de griffie van het parket, bij het hof van beroep en bij het parket-generaal. Niks, mevrouw de voorzitter. Niks."

"Wij zijn het origineel kwijt."

Het is donderdag, een zoveelste dag op het proces tegen Artur Gumkoski (34). De Poolse stukadoor tuurt vanuit de beveiligde beklaagdenbox een keer naar links en een keer naar rechts, een keer naar boven en een keer naar beneden. Achter hem zitten twee agenten van de federale politie met kogelvrije vesten. Zij worden geacht hem te bewaken, wat een beetje absurd is want de beklaagde is naar zijn proces gekomen als een vrij man. Hij wordt geassisteerd door twee voltijdse tolken die elk gesproken woord omzetten in het Pools, maar in welke taal er ook van gedachten wordt gewisseld over het zoek geraakte stuk papier, het blijft voor Artur Gumkoski evengoed Chinees.

De advocaat: "Zonder dit document riskeren wij in een situatie te belanden waarin mijn cliënt door het hof onschuldig wordt verklaard, maar op burgerlijk vlak niet, en aan het eind verplicht zou zijn om een schadevergoeding te moeten betalen voor een misdrijf waarvoor hij onschuldig is verklaard. Dat kan toch niet?"

De advocaat-generaal: "We hebben echt overal gezocht."

A4'tje

Het zoek geraakte document is een van de paperassen waarmee Artur Gumkoski in 2014 verzet aantekende tegen zijn eerdere veroordeling bij verstek tot 20 jaar gevangenisstraf. Het ontbreken van dat ene A4'tje zou volgens voorzitster Laurence Massart achteraf kunnen worden beoordeeld als een procedurefout. En dat wil ze niet, vooral niet in deze bijzondere zaak. De zitting wordt geschorst, hernomen en weer geschorst.

Een jurylid tracht op donderdagmiddag een geeuw te verbergen achter een handpalm: "Is het niet mogelijk om alvast met dit proces te beginnen en deze mensen rustig te laten zoeken naar hun document?"

De 12 juryleden en de 3 reservisten hadden allen een leven buiten deze rechtszaak. Ze hebben op maandag tijdens de selectie allemaal goede redenen opgegeven waarom ze zich niet zo geschikt achten om te oordelen over een op moord uitgedraaid drankgelag onder enkele Polen.

Rechter Massart: "De procedure moet zuiver zijn".

Een procedurefout zou kunnen impliceren dat het proces moet worden overgedaan. Terwijl dit al de tweede keer is dat een bataljon magistraten, advocaten en juryleden zich een week lang buigt over de vraag wie op zondag 9 augustus 2009 een aardappelmes in het hart van Jaroslaw Szostawicki (36) plantte. Terwijl iedereen inmiddels goed genoeg weet dat de dader vrij rondloopt en Artur Gumkoski aan het eind als een vrij man de rechtszaal zal mogen verlaten. Dat dit allemaal tijdverlies is.

Het was een vrij nette crime scene.

Op de grond lag Jaroslaw, met bloedspatten ter hoogte van zijn hart. De grond lag bezaaid met een niet te tellen aantal bierblikjes en lege flessen Smirnoff. Naast het bloedende lijk stond Miroslaw Romaniuk, 50 jaar, stukadoor. Romaniuk had nagenoeg alles gedaan wat een mens op een plaats delict niet mag doen. Hij had het mes uit de borst van zijn onfortuinlijke vriend getrokken, het lemmet met warm water afgespoeld onder de kraan en in de keuken knullig verstopt achter de waterkoker. Weg DNA-sporen.

"Ik weet niet waarom ik dat deed", was Miroslaws uitleg tijdens het eerste proces. "Ik was in shock. Het zag er zo vies uit, met dat bloed."

Pilchards en pils

Ze waren allevier hardwerkende Poolse bouwvakkers, het soort mensen dat werd ingehuurd aan 10 euro per uur voor de perfect gestucte witte muur. Ze begonnen elke dag om zeven uur, om de files voor te zijn. Ze deden verder tot vijf uur, desnoods langer. Elke dag opnieuw. 's Middags trokken ze een blik pilchards open. Met goedkoop Marokkaans brood.

"Jarek kon alles", zegt Christina Szostawicka, weduwe van de dode stukadoor. "Tegels zetten, vloere schuren, schilderen, pleisteren. Hij en zijn vrienden zaten nooit zonder werk. Ze werkten hard en stuurden aan het eind van de maand geld naar hun vrouw. Jarek en ik waren al van jongs af samen. Hij was een goede man. Hij dronk niet. Alleen op zondag."

Het was zo'n zondag, 9 augustus 2009. De eerste na het bouwverlof. Jarek, Artur en Miroslaw hadden afgesproken op de markt naast de slachthuizen van Anderlecht. Daar is een Pools winkeltje met het allergoedkoopste bier van Brussel. Ze hesen biertjes en Pawel Bielski kwam bij hen staan. Hij was een twintiger die nog maar net in Brussel was geland. Bij hem thuis, een kamertje op de eerste verdieping van een rijhuis aan de Bergensesteenweg 931 in Anderlecht, had hij nog wat Poolse wodka staan. Allen daarheen.

De politie trof op de vloer twee mannen. Eén dood, de andere comateus. Pawel had zich zodanig te pletter gezopen dat er volgens advocaat-generaal Yves Moreau geen twijfel over kan bestaan: "Iemand die zo dronken is, kan geen moord plegen. Het kan materieel niet. Hij kon niet eens meer staan."

Maar die conclusie was fout, begrijpen we nu stilaan.

De Polen, plantrekkers als ze zijn, hadden tijdens het vooronderzoek hun versies over het gebeuren op elkaar afgesteld en bijgesteld waar nodig. Ze wilden elkaar geen narigheid bezorgen, reden ook waarom Miroslaw het mes onder de kraan had gehouden.

Miroslaw, tijdens het eerste proces: "Het moet zijn gebeurd terwijl ik aan het plassen was. Ik keerde terug naar de kamer en daar lag Jarek, met dat mes in zijn buik. Van alles wat er daarvoor is gebeurd, herinner ik mij niets."

Wie was aanwezig in het appartement? Artur, misschien. Maar helemaal zeker wist hij het niet meer. En Pawel, maar die kon amper nog Pawel zeggen.

Pawel, tijdens het vooronderzoek: "Ik herinner mij niets, maar ik word normaal niet agressief als ik drink."

Het mes ligt nu vooraan in de rechtszaal uitgestald in een glazen kast, naast het bebloede T-shirt van de arme Jarek en een glazen maatbeker die volgens de technische recherche ook ergens een rol heeft vervuld in het geheel.

Bij verstek

Het gemiddelde assisenproces kost de Belgische belastingbetaler 50.000 tot 200.000 euro. Dit proces, dat mede door anderhalve dag zoeken naar een A4'tje zeker tien dagen gaat duren, zit in de hogere prijsklasse. Er zijn vier magistraten voltijds voor gemobiliseerd, een griffier, een zaalwachter, twee tolken, vier advocaten, vijftien per lot getrokken juryleden, zes agenten van de federale politie en ook nog twee paracommando's.

Het vorige stukadoorproces, in mei 2013, duurde ook al tien dagen. Er waren toen met Miroslaw, Artur en Pawel drie beklaagden, maar enkel Miroslaw was komen opdagen. Bij gebrek aan DNA-sporen zat er voor het openbaar ministerie weinig anders op dan bij eliminatie te kiezen welke van de drie Polen het kon hebben gedaan. Advocaat-generaal Moreau vroeg de jury aan het eind van het proces om Artur schuldig te verklaren. Waar de andere twee zich na een kortstondige arrestatie beschikbaar hadden gehouden voor de politie, was Artur teruggekeerd naar Polen om helemaal niks meer van zich te laten horen.

Miroslaw en Pawel werden vrijgesproken, Artur werd veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf.

Richard (pseudoniem) is deel van het meubilair in het Franstalige Brusselse assisenhof. Hij woont al jaren alle processen bij, ook toen: "Halfweg het proces is die Pawel opeens opgedoken tussen het publiek. Hij zat daar met enkele Poolse vrienden. Geroezemoes. Er werd gezegd dat hij in het Pools had toegegeven dat hij en niet Artur de moord had gepleegd, maar dat zijn advocaat hem had aangeraden weg te blijven op het proces. Hij wist dat hij het risico liep om door de politie te worden opgepakt, maar was te nieuwsgierig. En hij stond hier kennelijk gewoon zijn mond voorbij te praten. Hij had ruzie gekregen met die Jarek, al wist hij zich het onderwerp niet meer te herinneren."

Justitieminister Koen Geens (CD&V) kondigde onlangs aan dat hij het aantal assisenprocessen wil beperken. Verdachten die bewust wegblijven op hun proces zouden in de toekomst geen recht meer hebben op een nieuw. Deze zaak lijkt een heldere illustratie van de nood aan zo'n wetswijziging, maar van veel meer dan dat. Want inmiddels is duidelijk waarom Artur zich op het proces in 2013 niet liet zien. Hij wist van niks.

Vincent Lurquin, zijn advocaat: "In het najaar van 2009 kreeg hij het bevel het Belgische grondgebied onmiddellijk te verlaten. Het was de overgangsperiode waarin Polen een tijdelijke verblijfsvergunning voor de EU enkel konden krijgen op voorwaarde dat ze een baan hadden. Door deze hele zaak was mijn cliënt zijn baan kwijtgeraakt en is hij naar Polen teruggekeerd. Door een administratieve onnauwkeurigheid is men vergeten hem erop te wijzen dat hij contact moest houden met het Belgische gerecht. Er zijn, dat kan ik aantonen, ook geen pogingen ondernomen om hem in Polen op te sporen. Hij heeft op 23 januari 2014 via zijn zus vernomen dat er in België 20 jaar boven zijn hoofd hing. En weet u wat hij toen heeft gedaan? Hij is de dag zelf in zijn auto gesprongen en is in één ruk van Warschau naar Brussel gereden. Om zich aan te geven bij de politie en uit te leggen dat dit een vergissing was."

Opgehelderde hiaten

Moordenaars hebben over het algemeen de neiging weg te blijven uit het land waar ze zijn veroordeeld. Bij zijn terugkeer in België kan Artur in een eerste ondervraging al meteen enkele hiaten uit het oorspronkelijke moordonderzoek ophelderen. Voor hij de politie belde, probeerde Miroslaw vier keer een gsm-nummer waar de politie nooit een naam op kon plakken. Miroslaw zelf hield vol zich niet te kunnen herinneren wie hij allemaal had gebeld.

De eigenaar van het onbekende nummer, zoveel is nu duidelijk, was Artur Gumkoski zelf. Hij liep in die tijd rond met meerdere gsm's.

Vincent Lurquin: "De vier communicaties zijn via de zendmasten getraceerd. Op het tijdstip van de moord, enkele minuten voor de hulpdiensten worden gebeld, werd vanop de plaats delict getelefoneerd met Artur die kilometers daar vandaan met zijn vrouw en twee zonen in het park aan het wandelen was. Er is geen speld tussen te krijgen. Mijn cliënt was daar niet."

Dat is ook wat Artur in 2009 al, ondervraagd door de politie, altijd heeft volgehouden. Dat hij zijn drie drinkebroers rond drieën heeft achtergelaten in het appartement. Zijn uitleg en zijn alibi konden alvast de Brusselse raadkamer overtuigen, die de man enkele weken na zijn terugkeer alweer vrijliet.

De positie van het openbaar ministerie is niet helemaal duidelijk. Advocaat-generaal Moreau beperkt zich op het proces tot een op een rijtje zetten van feiten, alsof hij allang elke aandrang kwijt is om iemand nog te willen overtuigen van de schuld van Artur. Hij heeft Miroslaw en Pawel opgeroepen als getuigen. Of ze volgende week zullen komen opdagen, valt nog te bezien.

Vincent Lurquin: "Wij zouden natuurlijk graag hebben dat Pawel in de getuigenbank komt herhalen wat hij eerder en bij verschillende gelegenheden in het publiek heeft verkondigd, dat hij en niemand anders de moord heeft gepleegd. Hij kan nu vrij spreken, want hij kan door zijn eerdere vrijspraak niet meer worden vervolgd."

In België heeft een assisenverdict een bijna pauselijke waarde. Tenzij je, zoals Artur, bij verstek bent veroordeeld, is er geen verweer of beroep tegen mogelijk. Maar dat geldt ook voor wie door een assisenjury is vrijgesproken. Pawel kan volgende keer dus perfect met een glimlach de moord komen bekennen en met de glimlach de zaal verlaten. Eén moord, drie verdachten, twee assisenprocessen. Met als te verwachten finale resultaat dat de moord op de arme Jaroslaw Szostawicka ten eeuwigen dage onopgehelderd blijft.

Christina Szostawicka heeft in Brussel een baantje als poetsvrouw en moet hard werken om in haar eentje de studies van haar twee tienerzonen te kunnen bekostigen. Ergens hoopt ze dat, zoals haar ooit is beloofd, een vorm van financiële genoegdoening zal volgen, zoals dat in een rechtstaat nu eenmaal gaat.

Dit is de tweede keer dat ze tien dagen onbetaald verlof heeft genomen om het proces te kunnen bijwonen. Of dat nog veel zin heeft, mag stilaan worden betwijfeld. Door het zoek geraakte A4'tje dreigde een procedurefout en verkoos rechter Massart het proces te laten doorgaan zonder burgerlijke partijen. De advocaten waar ze haar spaarcenten in had geïnvesteerd hebben de zaal verlaten. De weduwe zit daar nu helemaal alleen.

Ze tracht er niettemin de moed in te houden. "Het moet een van die drie mannen zijn geweest", zegt ze. "Er was verder niemand in het appartement. Jarek heeft het mes heus niet zelf in z'n hart geplant."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234