Vrijdag 27/11/2020

Fotobijlage

Verzwolgen op de Middellandse Zee. Zonder naam

Paniek tijdens een reddingsoperatie.Beeld AFP

In de Middellandse Zee kwamen dit jaar minstens 4.690 bootvluchtelingen om. Het gaat om de meest onderbelichte catastrofe van het afgelopen jaar. Waarom kijken vele Europeanen weg? "We kunnen de doden niet zien, we beseffen amper wat de overlevenden moesten doorstaan."

"De rubberboot dobberde voor de Libische kust. Wat we toen zagen, is het ergste wat ik tijdens mijn tijd als hulpverlener op de Middellandse Zee te zien kreeg. Er waren 107 overlevenden aan boord, maar tussen hen lagen ook 29 doden... Omdat er brandstof gelekt was, hadden erg veel mensen chemische brandwonden op de benen. Iedereen was getraumatiseerd. In het holst van de nacht moesten we zeven mensen in levensgevaar laten oppikken door een reddingshelikopter van de Italiaanse kustwacht."

Michele Telaro (41) is nog altijd diep onder de indruk als we hem begin december aan de lijn krijgen. Als projectcoördinator voor Artsen Zonder Grenzen hielp hij in oktober en november, met het reddingsschip Bourbon Argos, maar liefst 4.200 migranten en vluchtelingen redden van een gewisse dood.

De meeste drenkelingen werden door zijn team opgepikt op twintig zeemijl van de Libische kust, meestal in rubberboten die niet geschikt zijn om de gevaarlijke oversteek naar Italië te maken, maar ook in zwaar beladen houten visserssloepen, waar mensen in het ruim als ratten in de val zaten. "Sommige rubberboten waren aan het leeglopen. Zonder ons zouden velen het nooit gehaald hebben."

Buiten het zicht van de Bourbon Argos en de vele EU-marineschepen die search and rescue-operaties uitvoeren op de Middellandse Zee gebeurden wel veel stille catastrofes, waarbij dikwijls meer dan honderd mensen verdronken.

Een boot, letterlijk volgepropt met vluchtelingen, kantelt voor de kust van Libië.Beeld AFP

De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) probeert op basis van getuigenissen van overlevende drenkelingen bij te houden hoeveel mensen door de nietsontziende golven werden verzwolgen.

Hun kille statistieken zijn schokkend. Het voorbije jaar verdronken op de Middellandse Zee minstens 4.690 migranten, meer dan duizend slachtoffers méér dan vorig jaar. Het onthutsende dodenaantal is een van de meest onderbelichte catastrofes van 2016. Telaro: "En dan moet je beseffen dat de IOM-cijfers de laagste schattingen zijn. Het werkelijke aantal doden ligt wellicht nog hoger."

Rationeel zijn er vele verklaringen te vinden voor het feit dat er dit jaar zo veel slachtoffers vielen. Meer dan de natuur, een onverwachte storm bijvoorbeeld, zijn mensen de oorzaak.

"De Libische mensensmokkelaars sturen de vluchtelingen de zee op in overbeladen rubberboten, die zonder kapitein of stuurman, zonder kompas of satelliettelefoon, absoluut niet zeewaardig zijn", vertelt Othman Belbeisi van de IOM ons vanuit Libië.

Onverschilligheid

"Vele zinken al dicht bij de kust in territoriale wateren, waar ze niet bereikbaar zijn voor de EU-reddingsteams op volle zee, maar ook niet geholpen kunnen worden door de Libische kustwacht. Ondanks beloofde internationale steun hebben zij nog steeds een schrijnend gebrek aan boten en communicatie-uitrusting. Ze hebben slechts enkele schepen, waarvan er nu een aantal gerepareerd wordt."

Als er al reddingsschepen in de buurt zijn, moeten ze volgens Belbeisi verscheurende keuzes maken. "De geografische regio waarin de schepen moeten optreden is enorm. Alles hangt af van opgevangen noodsignalen en hun reactietijd. Soms krijgen ze ook twintig oproepen tegelijk maar kunnen ze slechts drie keer ingrijpen."

Louter irrationeel, en emotioneel, is de reden waarom de duizenden doden de publieke opinie op het Europese continent in grote mate onverschillig laten. Telaro: "Wie sterft op zee, sterft meestal eenzaam. We zien het niet, en dat maakt het in een beeldgedreven communicatiecultuur onbevattelijk voor de meeste mensen. Stel je even voor dat bijna vijfduizend mensen in het kamp van Calais, op de Frans-Belgische grens, gestorven zouden zijn. We zouden het niet kunnen aanzien en hun lot zou ook ons leven beheersen."

Strenger is Telaro voor de Europese politici, die zich dit jaar inspanden om een omstreden terugnameakkoord te sluiten met Turkije, dat de vluchtroute via de Egeïsche Zee sloot maar weinig begrip opbrengt voor de vluchtelingen die vanuit Sub-Saharaans Afrika, via Libië, de Middellandse Zee in worden gedreven. "De politieke atmosfeer in Europa is van die aard dat de meeste politici het humanitaire migratiedebat over Libië niet eens aangaan. Nochtans verdient het aandacht. Eigenlijk moeten we het niet eerst hebben over deze of gene EU-grenspolitiek maar over de bescherming van mensen. Het is waar dat veel drenkelingen op de Middellandse Zee van oorsprong weliswaar economische migranten zijn uit West-Afrika, die dromen van een beter leven, maar door geweld en uitbuiting in de Libische burgeroorlog werden ze humanitaire slachtoffers. Zij verdienen internationale bescherming. Talrijke vrouwen die wij redden, werden er slachtoffer van seksueel geweld. Velen hadden verhalen over mishandelingen, soms folteringen. Tot veertig procent van de schipbreukelingen waren bovendien niet-begeleide minderjarigen. Ze zijn allemaal fragiel en getraumatiseerd."

Belgisch auteur Annelies D'Hulster (32), die eerder dit jaar voor haar recent boek Nooit meer thuis verhalen optekende van migranten en vluchtelingen op hun route van West-Afrika naar Europa, denkt dat we als Europeanen vooral ook méér moeten luisteren om de omvang van het drama te bevatten.

Stapels en stapels reddingsvesten, achtergelaten op het Griekse eiland Lesbos.Beeld AP

Niet meer wegkijken

"Wegkijken en doen alsof het niet gebeurt, valt misschien te begrijpen als er een 'overdosis' is aan rampzalig nieuws, maar het is ook een makkelijke vlucht", zegt ze. "De publieke opinie kent de verhalen van overlevende drenkelingen amper, en voelt zich daardoor ook niet betrokken bij de slachtoffers. Velen zijn maanden onderweg en verliezen onderweg hun identiteit, geld en veiligheid. Ze staan onderweg weerloos tegenover machten waar ze geen controle over hebben, van corrupte douaniers aan grensposten tot mensensmokkelaars. Op een bepaald ogenblik kunnen ze niet meer terug, als het geld, waarmee ze vertrokken, op is."

D'Hulster was op haar reis door Gambia, Senegal, Mauritanië, Mali, Burkina Faso, Niger en de Libische grensregio dikwijls verbouwereerd over de schrijnende verhalen die de vluchtelingen als zwaarste bagage meedragen. Ze maakte het ook zelf mee. Net zoals haar hoofdpersonage, Amadou, moest ze bij nacht en ontij vluchten uit het officieel 'veilige' en voor veel Europeanen toeristische land Gambia, omdat ze als journaliste in een artikel te kritisch was geweest voor het regime.

Ze reconstrueert ook Amadous tocht doorheen de Libische woestijn, waar migranten en vluchtelingen, nog voor ze de kust van de Middellandse Zee bereiken, sterven van ontbering. Zo zag Amadou op de pick-uptruck waarmee hij door de woestijn reed twee jongens uit de overbeladen laadruimte vallen. "Twee levenloze lichamen lagen voor hun voeten. Een vreemde compositie. Armen en benen en romp in een houding waarin niemand ooit zou kunnen slapen. Tweemaal bloed. Een schedelbreuk en een gebroken nek", tekent D'Hulster op. "Er is geen tijd, er is geen ruimte en er is geen familie voor een echte begrafenis. Het kerkhof in de Sahara verslindt en verzwelgt, dag na dag, jaar na jaar."

Beeld AFP

Mensensmokkelaars aarzelen ook niet om mensen te vermoorden die niet kunnen betalen. Zo achterhaalde D'Hulster het bestaan van 'gevangeniscontainers' in Zuidwest-Libië. Een chauffeur die zijn geld niet kreeg van een tussenpersoon sloot een groep van 23 gesmokkelden gewoon op, in een zuurstofarme transportcontainer. Achttien doden, na een etmaal in de verzengende zon.

Net op tijd gered van een zinkende rubberboot, op zo'n acht mijl voor de Libische kust.Beeld AFP

Dikwijls 'arresteren' de gewapende bendes ook migranten op doorreis. "Aan die zwarten kan iedereen iets verdienen. En hun leven is peanuts waard. Dure peanuts. Duizend euro links en rechts kan elke Libiër wel gebruiken. En zo gebeurt het bijzonder frequent dat migranten van hun vrijheid worden beroofd. De jonge Uthman werd in Tripoli voor twee maanden gekidnapt. Elke dag kwamen ze met een telefoon bij hem langs. "Bel je familie! Zeg hen dat je duizend dollar nodig hebt!" Hij had niemand om naar te bellen. Hij ontsnapte op een dag, per toeval, en besefte hoeveel geluk hij had. "In een Libische gevangenis betaal je, of je sterft."

Daarom is de zee de enige uitweg, vertelt Modou haar. "Hij hoorde de verhalen van de mensen die gezonken waren. Hij zag geen andere optie, want 'in Italië kun je vrij zijn, kan je geest vrij zijn'."

Zo dicht bij de eindstreep

De meesten wacht een koude douche. Van de 350.000 drenkelingen die dit jaar op de Middellandse Zee werden gered, verblijven de meesten nog altijd in Italië, dat over te weinig middelen beschikt om de gepaste bescherming te bieden. Telaro van Artsen Zonder Grenzen: "Hun opvang zou een gedeelde Europese verantwoordelijkheid moeten zijn, maar het spreidingsplan van de Commissie blijft grotendeels dode letter."

D'Hulster: "Van alle migranten en vluchtelingen met wie ik sinds mijn boek in contact sta, heeft er vooralsnog niemand papieren ontvangen. Enkele van hen zijn nu al enige tijd doorgereisd naar Duitsland, waar ze een nieuw dossier hebben gestart voor asiel en ondertussen af en toe een mini-job kunnen doen terwijl ze in een asielcentrum verblijven. Ze hebben weinig hoop en zijn redelijk gefrustreerd."

Ze haalden het wel levend, maar vele duizenden en duizenden - denkbeeldige WOI-kerkhoven groot - niet.

Als Europa niet wakker wordt, zal het aantal haastige ceremonies voor de geborgen doden zich volgend jaar gewoon herhalen.

D'Hulster beschrijft in haar boek prangend hoe ze al in september 2014 een begrafenis bijwoonde van achttien verdronken bootvluchtelingen in het Italiaanse Pozzallo. "Je eindigt hier in de grond. Het laatste geluk kan zijn dat je bij de tien slachtoffers mét naam bent. Dat je moeder thuis dan misschien ooit te weten komt dat je er niet meer bent. Dat het lot met je speelde. Net dan, wanneer je de eindstreep ziet en de honing ruikt, opgeslokt worden door de zee. Dat geluk, dat niet voor jou bestemd was."

Ze heten Doubia Assane Mohamed, Diakite El Hadj, Youssef Abdu Laziz, Sesay Mohammed... maar de meesten blijven Zonder Naam, Zonder Naam, Zonder Naam... Vooral in de vele zeemansgraven.

Wie zijn jullie? Welke verhalen heeft de zee verzwolgen?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234